☰ Mundarija · Adabiyot

Xoja va uning hikoyatlari

Darslar 16–17 · 2 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
16

Xoja: hayoti va ijodi

Darslik: 87–89-betlar
MaqsadXojaning hayot yo‘li, davlat va ijod faoliyati hamda «Kechadur» g‘azalidagi so‘z o‘yini mahoratini bilish.
Yangi so‘zlar
shayxulislom · shaykh ul-Islam (senior religious scholar-official)devon · divan (collection of a poet’s poems)nazira · nazira (a poem written in answer to a model)radif · radif (repeated word at line ends)
Tushuntirish

Poshshoxoja ibn Abdulvahhobxoja (Xoja) 1480-yilda Ashxobod yaqinidagi qadim Niso shahrida shayxulislom oilasida tug‘ilgan davlat va din arbobi, lirik va epik janrlarda ijod qilgan adib bo‘lib, Toshkentlik avliyo Zangi Ota avlodlaridan edi. U 16 yoshida temuriylar saroyida ish boshlagan, keyin shayboniylar davrida Darun viloyati hokimi va Karmanadagi saroy mulozimi bo‘lgan; 1529-yildan Hirotning, 1534-yildan Balxning shayxulislomi vazifasida ishlagan. Umrining oxirida Buxoroga qaytib, ijodga berilgan, 1547-yilda vafot etib, Bahouddin Naqshband qabri yonida dafn qilingan. Xojaning turkcha va forscha devoni bizgacha yetib kelmagan, lekin «Kechadur» g‘azali saqlangan va Boburga yuborilgach, u maqtagan. Bu g‘azalda «kechadur» radifi ko‘p ma’noda – o‘tadi, tun (kecha)dir, voz kechadi – ishlatilib, misralar bir necha xil o‘qiladi; bu tajnis san’atiga misol. Xojaning «Maqsad ul-atvor» dostoni (1514–1520) Nizomiyning «Maxzan ul-asror»iga nazira sifatida yozilgan.

Namunalar
Misol: g‘azal matla’sining birinchi misrasida «kechadur» so‘zi ham «o‘tadi», ham «kecha (tun)dir» deb o‘qiladi: oshiqning kunduzgi vaqti hijronda nola bilan o‘tadi yoki uning kunduzi nolaga to‘la qora tunga aylanadi. Bir so‘zning ikki ma’no berishi misrani boyitadi va shoir mahoratini ko‘rsatadi.
Misol: Xojaning «Miftoh ul-adl» (1508–1510) va «Gulzor» (1538) kitoblari hikoyatlar to‘plami; shu sabab u adabiyot tarixida ko‘proq hikoyalar muallifi sifatida qolgan.
Sinfda faoliyat

Jadval tuzing: Xojaning hayotidagi muhim yillar (1480, 1529, 1534, 1547) va ularga mos voqealar. Juftlikda bir-biringizga so‘rang.

Mashq
1
Xoja qachon, qayerda tug‘ilgan va qachon vafot etgan?
2
Xoja qaysi shaharlarda shayxulislom bo‘lgan?
3
«Kechadur» g‘azalida radif qanday vazifa bajargan?
4
Nima uchun Xoja adabiyot tarixida ko‘proq hikoyalar muallifi sifatida qolgan?