Darslar 16–17 · 2 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
16
Xoja: hayoti va ijodi
Darslik: 87–89-betlar
MaqsadXojaning hayot yo‘li, davlat va ijod faoliyati hamda «Kechadur» g‘azalidagi so‘z o‘yini mahoratini bilish.
Yangi so‘zlar
shayxulislom · shaykh ul-Islam (senior religious scholar-official)devon · divan (collection of a poet’s poems)nazira · nazira (a poem written in answer to a model)radif · radif (repeated word at line ends)
Tushuntirish
Poshshoxoja ibn Abdulvahhobxoja (Xoja) 1480-yilda Ashxobod yaqinidagi qadim Niso shahrida shayxulislom oilasida tug‘ilgan davlat va din arbobi, lirik va epik janrlarda ijod qilgan adib bo‘lib, Toshkentlik avliyo Zangi Ota avlodlaridan edi. U 16 yoshida temuriylar saroyida ish boshlagan, keyin shayboniylar davrida Darun viloyati hokimi va Karmanadagi saroy mulozimi bo‘lgan; 1529-yildan Hirotning, 1534-yildan Balxning shayxulislomi vazifasida ishlagan. Umrining oxirida Buxoroga qaytib, ijodga berilgan, 1547-yilda vafot etib, Bahouddin Naqshband qabri yonida dafn qilingan. Xojaning turkcha va forscha devoni bizgacha yetib kelmagan, lekin «Kechadur» g‘azali saqlangan va Boburga yuborilgach, u maqtagan. Bu g‘azalda «kechadur» radifi ko‘p ma’noda – o‘tadi, tun (kecha)dir, voz kechadi – ishlatilib, misralar bir necha xil o‘qiladi; bu tajnis san’atiga misol. Xojaning «Maqsad ul-atvor» dostoni (1514–1520) Nizomiyning «Maxzan ul-asror»iga nazira sifatida yozilgan.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Maktab gazetasi sarlavhasida so‘z o‘yini bor: bir so‘z ikki ma’noda ishlatilgan va kitobxon jilmayadi. Kichik topqirlik e’tiborni tortadi.
Kim ishlatadi
Gazeta sarlavhasi yozuvchilari, komediyachilar va topishmoq tuzuvchilar so‘z o‘yinlaridan foydalanadi.
Bugun sinab ko‘ring
Bugun bitta so‘zni ikki xil ma’noda qo‘llab, kichik hazil gap tuzing.
Namunalar
Misol: g‘azal matla’sining birinchi misrasida «kechadur» so‘zi ham «o‘tadi», ham «kecha (tun)dir» deb o‘qiladi: oshiqning kunduzgi vaqti hijronda nola bilan o‘tadi yoki uning kunduzi nolaga to‘la qora tunga aylanadi. Bir so‘zning ikki ma’no berishi misrani boyitadi va shoir mahoratini ko‘rsatadi.
Misol: Xojaning «Miftoh ul-adl» (1508–1510) va «Gulzor» (1538) kitoblari hikoyatlar to‘plami; shu sabab u adabiyot tarixida ko‘proq hikoyalar muallifi sifatida qolgan.
Sinfda faoliyat
Jadval tuzing: Xojaning hayotidagi muhim yillar (1480, 1529, 1534, 1547) va ularga mos voqealar. Juftlikda bir-biringizga so‘rang.
Mashq
1
Xoja qachon, qayerda tug‘ilgan va qachon vafot etgan?
1480-yilda Ashxobod yaqinidagi Niso shahrida tug‘ilgan; 1547-yilda Buxoroda vafot etgan.
2
Xoja qaysi shaharlarda shayxulislom bo‘lgan?
Hirotda (1529-yildan) va Balxda (1534-yildan).
3
«Kechadur» g‘azalida radif qanday vazifa bajargan?
Bir so‘z turli ma’nolarda kelib, misralarni ko‘p ma’noli qilgan va tajnis san’atini yuzaga keltirgan.
4
Nima uchun Xoja adabiyot tarixida ko‘proq hikoyalar muallifi sifatida qolgan?
Chunki devonlari yetib kelmagan, bizgacha esa asosan «Miftoh ul-adl» va «Gulzor» hikoyalar to‘plamlari saqlangan.