☰ Mundarija · Adabiyot

Adabiyot – so‘z san’ati va «Alpomish»ning boshlanishi

Darslar 1–2 · 2 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
1

Ruhiy kamolot vositasi: badiiy adabiyot

Darslik: 3–7-betlar
MaqsadBadiiy adabiyotning ilmiy adabiyotdan farqini, uning so‘z orqali yaratilishini, turlarga bo‘linishini va milliy ruhdagi o‘rnini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
badiiy adabiyot · imaginative (artistic) literaturefolklor · folklore (oral folk art)lirik, epik, dramatik · lyric, epic, dramaticmilliy ruh · national spirit
Tushuntirish

«Adabiyot» so‘zi ikki ma’noda ishlatiladi. Tor ma’noda u badiiy adabiyotni, ya’ni obrazlar va timsollar orqali olamni aks ettiruvchi asarlarni bildiradi; keng ma’noda esa qiymatga ega har qanday yozma asar (tarixiy, ilmiy, ensiklopedik va boshqalar) shu so‘z ostiga kiradi. Ilmiy matn bilimni oshiradi va fikrni o‘stiradi, badiiy asar esa fikr bilan birga tuyg‘uni ham uyg‘otadi. Rassom bo‘yoq, haykaltarosh tosh bilan ishlaydi, adabiyotning esa yagona «materiali» – so‘z. Eng qadimiy shakli xalq og‘zaki ijodi (folklor) bo‘lib, uning muallifini aniqlab bo‘lmaydi. Badiiy asarlar kuylash, sahnada ko‘rsatish yoki o‘qish uchun yaratilishiga va tuyg‘u, voqea yoki obrazlar harakatini ifodalashiga qarab lirik, epik, dramatik turlarga bo‘linadi; har bir tur yana janrlarga ajraladi. Milliy adabiyot millat ruhini saqlaydi, shuning uchun adabiyoti bo‘lmagan millat unutilib ketadi.

Namunalar
Misol: geografiya darsligi quyoshning chiqishini sabablari bilan tushuntiradi – bu ilmiy matn. Shoir esa tongni o‘z kayfiyatiga qarab, kutilmagan tasvir bilan beradi va o‘quvchini o‘ylashga majbur qiladi – bu badiiy so‘z.
Misol: ertak, maqol, topishmoq va qo‘shiq – folklor janrlari. Ularni kim to‘qiganini aytib bo‘lmaydi, chunki ular og‘izdan og‘izga o‘tib kelgan. Navoiy g‘azali esa muallifi ma’lum yozma adabiyotga kiradi.
Sinfda faoliyat

Sinfni uch guruhga bo‘ling. Har guruh bitta lirik, bitta epik va bitta dramatik asar nomini (masalan, o‘qigan she’r, doston yoki pyesa) topib, nima uchun shu turga kirishini bir jumlada izohlasin.

Mashq
1
«Adabiyot» atamasining tor va keng ma’nosi nimadan iborat?
2
Nega adabiyot boshqa san’at turlaridan «materiali» bilan farq qiladi?
3
Quyidagilarni folklor yoki yozma adabiyotga ajrating: topishmoq, Navoiy g‘azali, maqol, Oybek romani.
4
Nima uchun milliy adabiyot millatning saqlanib qolishiga xizmat qiladi?