☰ Mundarija · Adabiyot

Alisher Navoiy va xamsachilik

Darslar 9 · 1 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
9

Alisher Navoiy va xamsachilik an’anasi

Darslik: 47–53-betlar
MaqsadXamsachilik an’anasi, uning shartlari va Navoiy «Xamsa»sining yangiligi hamda mazmuni haqida tushuncha hosil qilish.
Yangi so‘zlar
xamsa · khamsa (a set of five dastans)xamsanavis · writer of a khamsamaqolat · maqolat (a discourse chapter)hamd va na’t · hamd (praise of God) and na’t (praise of the Prophet)
Tushuntirish

Xamsa – besh dostondan iborat to‘plam bo‘lib, uni Sharqda birinchi bo‘lib Nizomiy Ganjaviy yaratgan: u 1173–1201-yillar oralig‘ida «Maxzan ul-asror», «Xusrav va Shirin», «Layli va Majnun», «Haft paykar» va «Iskandarnoma»ni yozgan, keyin ularni «Panj ganj» nomi bilan birlashtirishgan. Xusrav Dehlaviy (1253–1325) o‘z «Xamsa»sini 1299–1301-yillarda yozib, an’anani davom ettirdi. Xamsa deyilishi uchun birinchi doston pand-nasihat ruhidagi, ikkinchisi Xusrav va Shirin, uchinchisi Layli va Majnun, to‘rtinchisi shoh Bahrom, beshinchisi Iskandar haqida bo‘lishi shart edi. Navoiy o‘z «Xamsa»sini fors tilida emas, ona tilida – turkiy tilda yaratdi va oldingilarga ko‘r-ko‘rona taqlid qilmay, yangi, o‘ziga xos asar yozishni maqsad qildi. Besh dostonni 1483–1485-yillarda, ya’ni ikki yilda, 51 mingdan ortiq misrada yozdi: 1483-yilda «Hayrat ul-abror», 1484-yilda «Farhod va Shirin», «Layli va Majnun», «Sab’ayi sayyor», 1485-yilda «Saddi Iskandariy». «Hayrat ul-abror»dagi 20 maqolatda qo‘yilgan masalalarga keyingi dostonlar voqealar orqali javob beradi.

Namunalar
Misol: Nizomiy ham, Dehlaviy ham ikkinchi dostonni «Xusrav va Shirin» deb atagan; Navoiy esa uni «Farhod va Shirin» deb nomladi. Nom o‘zgarishi bosh qahramon Farhod bo‘lishini bildiradi – bu xamsachilikdagi yangilik.
Misol: «Hayrat ul-abror»da shoh adolatli bo‘lishi kerakligi, saxovat, odob va xalqqa naf yetkazish kabi mavzular maqolatlarda aytiladi. Keyingi dostonlarda bu g‘oyalar odamlar taqdiri orqali ko‘rsatiladi.
Sinfda faoliyat

Doskaga beshta doston nomini yozing va xamsa shartlari bo‘yicha ularning tartibini jamoa bo‘lib tuzing. Nizomiy, Dehlaviy va Navoiy xamsalarida ikkinchi dostonning nomini taqqoslang.

Mashq
1
Xamsa nima va uni Sharqda kim boshlab bergan?
2
Navoiyning «Xamsa»si tarkibiga kirgan besh dostonni sanang.
3
Navoiyning turkiy tilda «Xamsa» yozishi nima uchun jasorat sanaladi?
4
«Hayrat ul-abror» va keyingi dostonlar o‘rtasida qanday bog‘liqlik bor?