Alisher Navoiy va xamsachilik an’anasi
Xamsa – besh dostondan iborat to‘plam bo‘lib, uni Sharqda birinchi bo‘lib Nizomiy Ganjaviy yaratgan: u 1173–1201-yillar oralig‘ida «Maxzan ul-asror», «Xusrav va Shirin», «Layli va Majnun», «Haft paykar» va «Iskandarnoma»ni yozgan, keyin ularni «Panj ganj» nomi bilan birlashtirishgan. Xusrav Dehlaviy (1253–1325) o‘z «Xamsa»sini 1299–1301-yillarda yozib, an’anani davom ettirdi. Xamsa deyilishi uchun birinchi doston pand-nasihat ruhidagi, ikkinchisi Xusrav va Shirin, uchinchisi Layli va Majnun, to‘rtinchisi shoh Bahrom, beshinchisi Iskandar haqida bo‘lishi shart edi. Navoiy o‘z «Xamsa»sini fors tilida emas, ona tilida – turkiy tilda yaratdi va oldingilarga ko‘r-ko‘rona taqlid qilmay, yangi, o‘ziga xos asar yozishni maqsad qildi. Besh dostonni 1483–1485-yillarda, ya’ni ikki yilda, 51 mingdan ortiq misrada yozdi: 1483-yilda «Hayrat ul-abror», 1484-yilda «Farhod va Shirin», «Layli va Majnun», «Sab’ayi sayyor», 1485-yilda «Saddi Iskandariy». «Hayrat ul-abror»dagi 20 maqolatda qo‘yilgan masalalarga keyingi dostonlar voqealar orqali javob beradi.
| № | Xamsadagi doston mavzusi |
|---|---|
| 1 | pand-nasihat |
| 2 | Xusrav va Shirin |
| 3 | Layli va Majnun |
| 4 | shoh Bahrom |
| 5 | Iskandar |
Hunarmand shogird ustaning usulini o‘rganadi, so‘ng unga o‘z ishining yangiligini qo‘shadi. An’ana va yangilik birga bo‘lganda ish mukammal chiqadi.
Hunarmandlar, musiqachilar va rassomlar avval ustozlar usulini o‘rganib, so‘ngra o‘z uslubini yaratadi.
Biror odatiy ishni bugun o‘zgacha, yangicha qilib ko‘rishning bitta usulini o‘ylab toping.
Doskaga beshta doston nomini yozing va xamsa shartlari bo‘yicha ularning tartibini jamoa bo‘lib tuzing. Nizomiy, Dehlaviy va Navoiy xamsalarida ikkinchi dostonning nomini taqqoslang.