Darslar 7 · 1 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
7
«Alpomish»: poyga, yoy tortish va kurash
Darslik: 34–45-betlar
MaqsadPoyga, yoy tortish va kurash sinovlarining borishini hamda qalmoqlarning nomardligi bilan Alpomish va Qorajon mardligini taqqoslab tushuntirish.
Poygada beshyuz otdan to‘rt yuz to‘qson to‘qqizi qalmoqlarniki, beshyuzinchisi Boychibor edi; Alpomish o‘rniga unga do‘sti Qorajon minadi. Yo‘lda Ko‘kaldosh boshliq qalmoqlar nomardlik qiladi: Qorajonni Boboxon tog‘ida bog‘lab tashlaydi, Boychiborning tuyog‘iga mix qoqadi. Alpomishning homiysi Rajabxo‘ja piri ularni ozod qiladi, Boychibor to‘rt yuz oltmish otni ortda qoldiradi va Barchinning «qur-hayt» degan ovozini eshitib, Ko‘kaldoshning Ko‘kdo‘nanidan ham o‘tib, birinchi bo‘lib yetib keladi. Yoy tortishda qalmoqlarning o‘qi nishonga yetmaydi, Ko‘kaldoshning yoyi sinadi, Alpomishning o‘qi esa nishonga to‘g‘ri boradi; ming qadamdan tanga urish sinovida ham u yagona g‘olib bo‘ladi. Kurashda Qorajon Ko‘kaldoshdan boshqa barcha alplarni yengadi, ertasi kuni esa Alpomish bilan Ko‘kaldosh maydonga tushadi; Barchinning achchiq so‘zi Alpomishda g‘ayrat uyg‘otadi va u Ko‘kaldoshni osmonga uloqtirib, halok qiladi. Qirq kunlik to‘y-marosimdan keyin el yurtga qaytishga tayyorlanadi, Boysari esa yolg‘iz qoladi.
Namunalar
Misol: baxshi poyga tasvirida otlarning yugurishini ko‘rsatish uchun qisqa, tez misralardan foydalanadi – bu harakatning shiddatini beradi. Ko‘kaldosh bilan Alpomishning kurashi esa mubolag‘a bilan beriladi: raqib osmonga uchib ketadi.
Misol: qalmoqlar kuchda Alpomishdan qolishmasa ham, mix qoqib, bog‘lab hiyla ishlatadi; shu bois g‘alaba halol yo‘l bilan erishilgan deb bo‘lmaydi. Alpomish va Qorajon esa sinovlarga ochiq maydonda chiqadi.
Sinfda faoliyat
Dostondagi to‘rt sinovni «halol – nohalol» jadvaliga joylashtiring: har bir sinovda kim qanday yo‘l tutdi? Natijani sinfda muhokama qiling.
Mashq
1
Poygada Boychiborga kim minib chiqdi va nima uchun?
Qorajon – do‘sti Alpomishning nomidan, uning o‘rniga poygaga chiqdi.
2
Qalmoqlar poygada qanday nomardlik qilishdi?
Qorajonni Boboxonda bog‘lab tashlashdi va Boychiborning tuyog‘iga mix qoqishdi.
3
Yoy tortish va nishon urishda kim g‘olib bo‘ldi?
Alpomish – u ming qadamdan tangani urdi, Ko‘kaldoshning yoyi esa sinib ketdi.
4
Barchinning achchiq so‘zi Alpomishga nega bunchalik kuchli ta’sir qildi?
Chunki bu so‘zlar uning sha’niga tegdi va sevgan yori uni kurashda ojiz ko‘rishni istamasligini anglatdi; or-nomus uni g‘ayratga keltirdi.