«Ustina» radifli g‘azal tahlili
«Ustina» radifli g‘azal o‘zbek mumtoz adabiyotidagi eng mashhur asarlardan biri hisoblanadi. Matla’da yorning qoshi arab alifbosidagi «nun» harfiga, ko‘zi «sod» harfiga o‘xshatilgan; ikki harf yonma-yon yozilsa «nas» (hukm) so‘zi hosil bo‘ladi, ya’ni qosh va jallod ko‘z oshiqni qatl etish hukmini chiqargan. Harflardan so‘z yasab, uni tasvirga tatbiq etish – Ogahiyning yangiligi. Ikkinchi baytda yorning qomati shamshodga, yuzi gulga o‘xshab, «gul shamshodga payvand qilingan» deyiladi; gap bo‘laklari tartibi poetik talab bilan o‘zgargan (inversiya). Uchinchi baytda noz, ado va g‘amza oshiqqa to‘xtovsiz qasd qiladi; oltinchi baytda mubolag‘a eng yuqori darajaga chiqadi: falak Farhod ustiga mingta Besutun tog‘ini yog‘dirsa ham, oshiq g‘amining mingdan biriga yetmaydi. «Qish» g‘azalida esa «qish» so‘zi qofiya va radif bo‘lib, shoir shu qishdan qattiqrog‘ qish bo‘lmaganini aytadi; ko‘ylak-po‘stin topolmaydigan qari-yu ojizlarning qiynalishini tasvirlab, boylar sovuqdan po‘stin bilan saqlanishini ta’kidlaydi.
| Tasvir | O‘xshatilgan |
|---|---|
| yorning qoshi | «nun» harfi |
| yorning ko‘zi | «sod» harfi |
| nun + sod | «nas» – hukm |
Do‘stlar o‘zaro hazillashib, «ming marta aytdim» deb mubolag‘a qiladi va hamma kuladi, hech kim haqiqiy son deb o‘ylamaydi. Mubolag‘a ohang bilan ishlatiladi.
Komediyachilar, e’lon mualliflari va hikoyachilar kuchli taassurot uchun mubolag‘adan foydalanadi.
Bir narsani ataylab ortiqcha ta’riflab, hazil gap tuzing.
«Ustina» g‘azalining uchinchi va beshinchi baytlarini guruhlarda tahlil qiling: qaysi so‘zlar o‘zaro bog‘langan (tanosub), qayerda mubolag‘a bor? Natijani sinfga taqdim eting.