ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Adabiyot

«Ustina» g‘azali tahlili va lirika

Darslar 20–21 · 2 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
20

«Ustina» radifli g‘azal tahlili

Darslik: 105–108-betlar
Maqsad«Ustina» radifli g‘azalning mazmunini, tanosub, mubolag‘a va inversiya kabi usullarini tahlil qilish; «Qish» g‘azalidagi ijtimoiy maqsadni anglash.
Yangi so‘zlar
tanosub · tanosub (harmony of related words)inversiya · inversion (changed word order)jallod · executionerBesutun · Besutun (the legendary mountain)
Tushuntirish

«Ustina» radifli g‘azal o‘zbek mumtoz adabiyotidagi eng mashhur asarlardan biri hisoblanadi. Matla’da yorning qoshi arab alifbosidagi «nun» harfiga, ko‘zi «sod» harfiga o‘xshatilgan; ikki harf yonma-yon yozilsa «nas» (hukm) so‘zi hosil bo‘ladi, ya’ni qosh va jallod ko‘z oshiqni qatl etish hukmini chiqargan. Harflardan so‘z yasab, uni tasvirga tatbiq etish – Ogahiyning yangiligi. Ikkinchi baytda yorning qomati shamshodga, yuzi gulga o‘xshab, «gul shamshodga payvand qilingan» deyiladi; gap bo‘laklari tartibi poetik talab bilan o‘zgargan (inversiya). Uchinchi baytda noz, ado va g‘amza oshiqqa to‘xtovsiz qasd qiladi; oltinchi baytda mubolag‘a eng yuqori darajaga chiqadi: falak Farhod ustiga mingta Besutun tog‘ini yog‘dirsa ham, oshiq g‘amining mingdan biriga yetmaydi. «Qish» g‘azalida esa «qish» so‘zi qofiya va radif bo‘lib, shoir shu qishdan qattiqrog‘ qish bo‘lmaganini aytadi; ko‘ylak-po‘stin topolmaydigan qari-yu ojizlarning qiynalishini tasvirlab, boylar sovuqdan po‘stin bilan saqlanishini ta’kidlaydi.

TasvirO‘xshatilgan
yorning qoshi«nun» harfi
yorning ko‘zi«sod» harfi
nun + sod«nas» – hukm
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Do‘stlar o‘zaro hazillashib, «ming marta aytdim» deb mubolag‘a qiladi va hamma kuladi, hech kim haqiqiy son deb o‘ylamaydi. Mubolag‘a ohang bilan ishlatiladi.

Kim ishlatadi

Komediyachilar, e’lon mualliflari va hikoyachilar kuchli taassurot uchun mubolag‘adan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir narsani ataylab ortiqcha ta’riflab, hazil gap tuzing.

Namunalar
Misol: g‘azal matla’sida «mushkin» qora rangni ham, shirin hidni ham bildiradi; qosh va ko‘z – ikkalasi qora, ikkalasi ham oshiq boshiga qora kun soladi. Qora rang, jallod, qatl, nas so‘zlari o‘zaro bog‘lanib, tanosubni hosil qiladi.
Misol: oltinchi baytda oshiq o‘z g‘amini Farhod azobidan ming barobar og‘ir deydi. Bu mubolag‘aning chegarasi; shu orqali ishq azobining kuchi ko‘rsatiladi.
Sinfda faoliyat

«Ustina» g‘azalining uchinchi va beshinchi baytlarini guruhlarda tahlil qiling: qaysi so‘zlar o‘zaro bog‘langan (tanosub), qayerda mubolag‘a bor? Natijani sinfga taqdim eting.

Mashq
1
Birinchi baytda qosh va ko‘z qaysi harflarga o‘xshatilgan va ular birikkanda qaysi so‘z hosil bo‘ladi?
2
Ikkinchi baytdagi «gul shamshod ustiga payvand» tasviri nimani anglatadi?
3
Baytlarning qaysi birida mubolag‘a eng yuqori darajada va nima uchun shunday deyish mumkin?
4
«Qish» g‘azalidan Ogahiy qanday maqsadni ko‘zlagan deb o‘ylaysiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTaxta xaridi: ulgurji yoki kichikHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →