Darslar 20–21 · 2 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
20
«Ustina» radifli g‘azal tahlili
Darslik: 105–108-betlar
Maqsad«Ustina» radifli g‘azalning mazmunini, tanosub, mubolag‘a va inversiya kabi usullarini tahlil qilish; «Qish» g‘azalidagi ijtimoiy maqsadni anglash.
Yangi so‘zlar
tanosub · tanosub (harmony of related words)inversiya · inversion (changed word order)jallod · executionerBesutun · Besutun (the legendary mountain)
Tushuntirish
«Ustina» radifli g‘azal o‘zbek mumtoz adabiyotidagi eng mashhur asarlardan biri hisoblanadi. Matla’da yorning qoshi arab alifbosidagi «nun» harfiga, ko‘zi «sod» harfiga o‘xshatilgan; ikki harf yonma-yon yozilsa «nas» (hukm) so‘zi hosil bo‘ladi, ya’ni qosh va jallod ko‘z oshiqni qatl etish hukmini chiqargan. Harflardan so‘z yasab, uni tasvirga tatbiq etish – Ogahiyning yangiligi. Ikkinchi baytda yorning qomati shamshodga, yuzi gulga o‘xshab, «gul shamshodga payvand qilingan» deyiladi; gap bo‘laklari tartibi poetik talab bilan o‘zgargan (inversiya). Uchinchi baytda noz, ado va g‘amza oshiqqa to‘xtovsiz qasd qiladi; oltinchi baytda mubolag‘a eng yuqori darajaga chiqadi: falak Farhod ustiga mingta Besutun tog‘ini yog‘dirsa ham, oshiq g‘amining mingdan biriga yetmaydi. «Qish» g‘azalida esa «qish» so‘zi qofiya va radif bo‘lib, shoir shu qishdan qattiqrog‘ qish bo‘lmaganini aytadi; ko‘ylak-po‘stin topolmaydigan qari-yu ojizlarning qiynalishini tasvirlab, boylar sovuqdan po‘stin bilan saqlanishini ta’kidlaydi.
Namunalar
Misol: g‘azal matla’sida «mushkin» qora rangni ham, shirin hidni ham bildiradi; qosh va ko‘z – ikkalasi qora, ikkalasi ham oshiq boshiga qora kun soladi. Qora rang, jallod, qatl, nas so‘zlari o‘zaro bog‘lanib, tanosubni hosil qiladi.
Misol: oltinchi baytda oshiq o‘z g‘amini Farhod azobidan ming barobar og‘ir deydi. Bu mubolag‘aning chegarasi; shu orqali ishq azobining kuchi ko‘rsatiladi.
Sinfda faoliyat
«Ustina» g‘azalining uchinchi va beshinchi baytlarini guruhlarda tahlil qiling: qaysi so‘zlar o‘zaro bog‘langan (tanosub), qayerda mubolag‘a bor? Natijani sinfga taqdim eting.
Mashq
1
Birinchi baytda qosh va ko‘z qaysi harflarga o‘xshatilgan va ular birikkanda qaysi so‘z hosil bo‘ladi?
Qosh – «nun», ko‘z – «sod»; ular birikib «nas» (hukm) so‘zini hosil qiladi.
2
Ikkinchi baytdagi «gul shamshod ustiga payvand» tasviri nimani anglatadi?
Yorning shamshoddek tik qomati ustida gulday go‘zal yuzi bor, ya’ni qomati va yuzi uyg‘un.
3
Baytlarning qaysi birida mubolag‘a eng yuqori darajada va nima uchun shunday deyish mumkin?
Oltinchi baytda: ming Besutun tog‘i Farhod ustiga yog‘sa ham oshiq g‘amining mingdan biriga yetmaydi – Farhod azobi ham cheksiz edi.
4
«Qish» g‘azalidan Ogahiy qanday maqsadni ko‘zlagan deb o‘ylaysiz?
Sovuqda qiynalayotgan qari va ojiz kambag‘allarning ahvoliga e’tibor qaratish va hukmdorni ularga yordamga undash.