ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Adabiyot

«Alpomish» dostoni to‘g‘risida: xalq dostonining belgilari

Darslar 8 · 1 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
8

«Alpomish» dostoni to‘g‘risida

Darslik: 45–46-betlar
MaqsadXalq dostonining belgilarini, turlarini va she’riy tuzilishini («Alpomish» misolida) bilish.
Yangi so‘zlar
doston · dastan (from Persian: tale, story)barmoq vazni · syllabic metre (barmoq)bo‘g‘in · syllablevariant (nusxa) · version (variant)
Tushuntirish

«Doston» forscha so‘z bo‘lib, qissa, hikoya, sarguzasht ma’nolarini bildiradi. Xalq dostoni – muallifi noma’lum, hajmi katta epik asar bo‘lib, unda favqulodda fazilatli qahramonlarning qiyin sinovlari she’r va nasr aralash bayon qilinadi. Olimlar o‘zbek baxshilari aytgan taxminan yuz ellikta doston borligini aniqlagan, variantlari bilan birga to‘rt yuzga yaqin doston yozib olingan; «Go‘ro‘g‘li» turkumi yuzdan oshadi, «Alpomish»ning o‘zi qirqdan ortiq nusxada mavjud. Xalq dostonlari qahramonlik, jangnoma, romantik, tarixiy va kitobiy turlarga bo‘linadi. Dostondagi she’rlar asosan o‘n bir bo‘g‘inli barmoq vaznida bo‘ladi; ot chopishi va jang kabi tezkor harakatlar esa yetti-sakkiz bo‘g‘inli qisqa misralarda beriladi. Dostonda eliboy o‘zbeklarning turmushi va udumlari aks etadi, tili esa asosan qipchoq lahjasi belgilariga ega.

qahramonlikjangnomaromantiktarixiykitobiyXalq dostonlariturlari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bolalar sanama aytib o‘yin boshlaydi: ritmli va takrorlanuvchi so‘zlar tez yodlanadi va hech kim adashmaydi. Shu tufayli uzun matnlar ham og‘izdan-og‘izga o‘tib kelgan.

Kim ishlatadi

Xalq qo‘shiqchilari, bolalar tarbiyachilari va o‘qituvchilar ritm va takrorlarni yodlash uchun ishlatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun o‘rganmoqchi bo‘lgan bitta qoidani ritmli ikki qatorga aylantirib ayting.

Namunalar
Misol: «Alpomish» qahramonlik dostoni – unda asosiy g‘oya el-yurt va yor sha’nini himoya qilish. Barchinning sharti va poyga, kurash kabi sinovlar epik tasvirning xalq dostonlariga xos usuli.
Misol: Alpomish begonalar oldida Oybarchinning ismini tilga olmaydi – qiz sha’nini asrash udumi. To‘y tasvirida esa «kampir o‘ldi», «it irillar», «choch siypatar» kabi qadimiy rasmlar eslanadi; ular xalq turmushining tarixiy qatlamini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat

Sinf ikki jamoaga bo‘linadi. Birinchi jamoa dostonning bir belgisini (masalan, nasr va she’r aralashligi) aytadi, ikkinchisi dostondan uning misolini keltiradi. Navbat bilan davom eting.

Mashq
1
Xalq dostoni nima? Uni o‘z so‘zingiz bilan ta’riflang.
2
Xalq dostonlari qanday turlarga bo‘linadi?
3
«Alpomish» ning qirqdan ortiq nusxasi borligi nimani anglatadi?
4
Nima uchun dostonda ot chopishi va jang yetti-sakkiz bo‘g‘inli misralarda beriladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliLoyihamiz nomi va logotipiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →