«Alpomish» dostoni to‘g‘risida: xalq dostonining belgilari
Darslar 8 · 1 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
8
«Alpomish» dostoni to‘g‘risida
Darslik: 45–46-betlar
MaqsadXalq dostonining belgilarini, turlarini va she’riy tuzilishini («Alpomish» misolida) bilish.
Yangi so‘zlar
doston · dastan (from Persian: tale, story)barmoq vazni · syllabic metre (barmoq)bo‘g‘in · syllablevariant (nusxa) · version (variant)
Tushuntirish
«Doston» forscha so‘z bo‘lib, qissa, hikoya, sarguzasht ma’nolarini bildiradi. Xalq dostoni – muallifi noma’lum, hajmi katta epik asar bo‘lib, unda favqulodda fazilatli qahramonlarning qiyin sinovlari she’r va nasr aralash bayon qilinadi. Olimlar o‘zbek baxshilari aytgan taxminan yuz ellikta doston borligini aniqlagan, variantlari bilan birga to‘rt yuzga yaqin doston yozib olingan; «Go‘ro‘g‘li» turkumi yuzdan oshadi, «Alpomish»ning o‘zi qirqdan ortiq nusxada mavjud. Xalq dostonlari qahramonlik, jangnoma, romantik, tarixiy va kitobiy turlarga bo‘linadi. Dostondagi she’rlar asosan o‘n bir bo‘g‘inli barmoq vaznida bo‘ladi; ot chopishi va jang kabi tezkor harakatlar esa yetti-sakkiz bo‘g‘inli qisqa misralarda beriladi. Dostonda eliboy o‘zbeklarning turmushi va udumlari aks etadi, tili esa asosan qipchoq lahjasi belgilariga ega.
Namunalar
Misol: «Alpomish» qahramonlik dostoni – unda asosiy g‘oya el-yurt va yor sha’nini himoya qilish. Barchinning sharti va poyga, kurash kabi sinovlar epik tasvirning xalq dostonlariga xos usuli.
Misol: Alpomish begonalar oldida Oybarchinning ismini tilga olmaydi – qiz sha’nini asrash udumi. To‘y tasvirida esa «kampir o‘ldi», «it irillar», «choch siypatar» kabi qadimiy rasmlar eslanadi; ular xalq turmushining tarixiy qatlamini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat
Sinf ikki jamoaga bo‘linadi. Birinchi jamoa dostonning bir belgisini (masalan, nasr va she’r aralashligi) aytadi, ikkinchisi dostondan uning misolini keltiradi. Navbat bilan davom eting.
Mashq
1
Xalq dostoni nima? Uni o‘z so‘zingiz bilan ta’riflang.
Muallifi noma’lum, hajmi katta, she’r va nasr aralash kelgan epik asar bo‘lib, qahramonlarning qiyin sinovlarini tasvirlaydi.
2
Xalq dostonlari qanday turlarga bo‘linadi?
Qahramonlik, jangnoma, romantik, tarixiy va kitobiy dostonlarga.
3
«Alpomish» ning qirqdan ortiq nusxasi borligi nimani anglatadi?
Doston og‘zaki yaratilgani va turli baxshilar tomonidan o‘z mahoratiga ko‘ra aytilgani uchun uning ko‘p variantlari paydo bo‘lgan.
4
Nima uchun dostonda ot chopishi va jang yetti-sakkiz bo‘g‘inli misralarda beriladi?
Qisqa misralar tez, shiddatli ritm beradi va harakatning tezligini his qildiradi; o‘n bir bo‘g‘inli misralar esa tinchroq fikr va suhbatga mos.