Darslar 52 · 1 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
52
«Asrga tatigulik kun» romani to‘g‘risida; badiiy asar pafosi
Darslik: 356–358-betlar
Maqsad«Asrga tatigulik kun» romanining asosiy g‘oyasini izohlash va «pafos» atamasining ma’nosini asardan misol bilan tushuntirish.
Yangi so‘zlar
pafos · pathos (a passionate feeling that gives direction to a work)epigraf · epigrapho‘zlikni anglash · self-awarenesstarixiy ildiz · historical roots
Tushuntirish
Darslikka ko‘ra, Aytmatov «Asrga tatigulik kun»ni 1980-yilda yozgan. Romanda insonning insoniy qiyofasini belgilovchi narsalar – o‘zlikni anglash, boshqani tushunish, tarixiy ildizlarni bilish va ulardan faxrlanish – konkret odamlar taqdiri orqali ko‘rsatilgan; bulardan ayrilish odamlik qiyofasini yo‘qotish deb talqin qilinadi. Asarga X asrda yashagan arman yozuvchisi Grigor Narekatsining «Musibatnoma» kitobidan olingan satrlar epigraf qilingan. Darslik Edigeyni bobolar udumlariga tayanib yashaydigan chin inson, Sobitjonni esa ma’lumotli bo‘lsa-da, ezgu tuyg‘ulardan mahrum, manqurtning zamonaviy nusxasi deb baholaydi. «Pafos» so‘zi yunoncha «pathos» – ehtiros, hissiyotdan olingan; adabiy atama sifatida u asarga singgan, tasvir yo‘nalishini belgilaydigan jo‘shqin tuyg‘u va ko‘tarinki ruhni bildiradi. Pafosli asarda yozuvchi o‘z fikrini yashirmaydi, o‘quvchini xolis kuzatuvchi emas, tarafdor bo‘lishga undaydi: romanda Edigey va Nayman ona kuchli mehr bilan, jungjanglar va Sobitjon esa norozilik bilan tasvirlangan.
Namunalar
Misol: Nayman ona tasviridagi pafos – ijobiy: yozuvchi onaning mehri va jasoratiga hamdard, o‘quvchi ham unga xayrixoh bo‘ladi. Manqurt qilish usuli tasvirida pafos – inkor: uni kuchli nafrat bilan yozgan.
Misol: Edigey siyosatdan uzoq, kamtarin temir yo‘lchi, lekin darslik uning taqdiri siyosat ta’siridan xoli emasligini ham ko‘rsatadi. Bu oddiy odam taqdiri orqali katta masalani yoritish usulidir.
Sinfda faoliyat
Boshqa o‘qigan bir asaringizni (masalan, shu yilgi) tanlang va uning pafosi ijobiy yoki inkor yo‘nalishida ekanini ikkita misol bilan asoslang.
Mashq
1
«Asrga tatigulik kun» qachon yozilgan?
1980-yilda.
2
Darslikka ko‘ra, roman insonning insoniy qiyofasini nimalar belgilaydi deydi?
O‘zlikni anglash, boshqani tushunish, tarixiy ildizlarni bilish va ulardan faxrlanish.
3
«Pafos» atamasi nimani bildiradi va qaysi tildan olingan?
Yunoncha «pathos» – ehtiros, hissiyot; asarga singgan, tasvir yo‘nalishini belgilovchi jo‘shqin tuyg‘u.
4
Nima uchun pafosli asarning o‘quvchisi ko‘pincha yozuvchi tarafdoriga aylanadi?
Chunki yozuvchi o‘z fikrini yashirmay, kuchli hayajon bilan yoqlaydi va o‘quvchini xolis kuzatuvchi emas, tarafdor bo‘lishga undaydi.