☰ Mundarija · Adabiyot

Furqat musaddasi, «Kashmirda» va g‘azalda badiiy vositalar

Darslar 24–25 · 2 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
24

Furqatning musaddasi va «Kashmirda» she’ri

Darslik: 121–124-betlar
MaqsadFurqatning musaddasi va «Kashmirda» she’rida voqea, obrazlar va ruhni izohlash; ko‘chma ma’nodagi «sayd» (ov, ovlangan ohu) obrazi va mutoyibani tushunish.
Yangi so‘zlar
musaddas · musaddas (poem with six-line stanzas)sayyod · hunterohu · gazelle, deermutoyiba · witty banter, playful joke
Tushuntirish

Musaddas – olti misrali bandlardan iborat she’r. Furqat musaddasida lirik qahramon ovchiga murojaat qiladi: tuzoqqa tushgan ohuni qo‘yib yubor, u menday bechora, o‘z yorini topolmay ovora, baxti qora, hijron o‘qidan jarohatlangan, jigari kuygan. Har band oxirida ohuning tani ham menday hijron o‘qidan yaralangan, degan mazmundagi misra qaytariladi. Shoir ovchidan ohuni tog‘ga qo‘yib yuborishni, u yerda bir necha kun yori bilan o‘ynab-quvonib, senga duo qilishini iltimos qiladi; agar unga rahm qilmasang, hamrohiga rahm qil, deydi. Ohu – g‘urbatda ovora bo‘lgan shoirning o‘zi, sayyod esa taqdirning yoki zulm qiluvchi kuchlarning timsoli bo‘lishi mumkin. «Kashmirda» she’rida esa shoir Kashmirda oy yuzli go‘zalni ko‘radi va sehrlanadi; unga «zulfingga asirman» deganda, go‘zal «bu savdoni qo‘y, umring zanjirda o‘tadi» deb javob beradi. Shoir «lab ustidagi nuqta o‘rinsiz» desa, u kulib, «qudrat kotibi tahrirda xato qilgan» deydi; «nega Vatanni tark etding?» degan savolga shoir «g‘urbatda bo‘lish Furqatning taqdirida bor ekan» deb javob beradi.

Namunalar
Misol: musaddasdagi qaytariluvchi misra o‘quvchining e’tiborini bir dardga – ayriliq va nochorlikka qaratadi. Takrorlanuvchi satr she’rga qo‘shiqdek ohang beradi va tuyg‘uni kuchaytiradi.
Misol: «Kashmirda»da shoir «Furqat» so‘zini ikki ma’noda ishlatadi: o‘z taxallusi va «ayriliq» deb. Mazmuni: g‘urbat unga taqdir qilingan; ayriliq ismida ham, hayotida ham bor.
Sinfda faoliyat

Musaddasni uch qismga bo‘ling: murojaat, iltimos, o‘xshatish. Har bir qismga bitta sarlavha qo‘ying. Keyin butun she’rga o‘zingiz nom tanlang va sababini ayting.

Mashq
1
Musaddasda lirik qahramon sayyodga nimani iltimos qiladi?
2
Nima uchun shoir ohuni o‘ziga o‘xshatadi?
3
«Kashmirda» she’rida mutoyiba qaysi baytda va u nimadan iborat?
4
Maqtadagi «Furqat» so‘zi qanday ma’nolarda kelgan?