Darslar 31–32 · 2 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
31
Oybekning «Navoiy» romani: ikkinchi qism
Darslik: 164–180-betlar
Maqsad«Navoiy» romani ikkinchi parchasidagi voqealarni (Hirotni qaytarib olish, muhr bosish, til haqidagi bahs, dehqon arzi) izchil so‘zlash va Navoiyning fazilatlarini ko‘rsatish.
Yangi so‘zlar
muhrdor · keeper of the sealforsiyparast · favouring Persianzullisonayn · bilingual (master of two languages)arz · petition, complaint
Tushuntirish
Husayn Boyqaro chekinib, Maymanada g‘amgin yashaydi. Navoiy unga Hirotni kutilmaganda qaytarib olish rejasini maslahat beradi va uni sir tutishni uqtiradi. Yo‘lda sulton darvesh Bobo Xokiyning g‘origa kiradi; darvesh unga nayza tutqizib, Hirot tomonga o‘qtaladi. Kechasi lashkar shaharga kiradi va Mirzo Yodgorni uyqudan tutadi: dushman qarshilik ko‘rsatmaydi. Yodgor yotgan ko‘shkka olib boradigan tepaga sipohlar botinolmay turganda, Navoiy ijozat so‘rab, qilichini hassa kabi tutgan holda boshqa yo‘ldan tepaga chiqadi; navkari Boboali bilan ko‘shkka kirib, Yodgorni qo‘lga oladi. Keyin sulton Navoiyni muhrdor, so‘ng amir etib tayinlaydi; shoir birinchi marta muhr bosganda uni shunday joyga bosadiki, hech bir amir undan pastroqqa muhr bosa olmaydi. Navoiyning majlisida forsiyparast mavlono Shahobiddin va Binoiy turkiy she’rni mensimaydi; Navoiy esa fors tilining qadrini inkor qilmasdan, o‘z xalqi tilida yozish zarurligini qizg‘in himoya qiladi. Oxirida u yosh olim Sultonmurodga madrasada dars berishni taklif qiladi va ilm sotilmasligini uqtiradi, so‘ng arzchilarni qabul qilib, otini ketkazgan dehqonga yordam beradi.
Namunalar
Misol: Navoiyning «Foniy»mi, «Navoiy»mi? savoliga javobi – uning ona tili haqidagi qarashini ochadi: u o‘z tilini sevadi, ammo fors tilini ham inkor etmaydi, ya’ni ikki tilni biluvchi shoir sifatida fikr bildiradi.
Misol: yosh kotib arzchilarning bir qismini qaytarmoqchi bo‘lganda Navoiy avval unga kinoya bilan tanbeh beradi, so‘ng muloyim ohangda xalqqa bunday muomala qilish oqillik emasligini tushuntiradi. Bu epizod uning xalq oldidagi mas’uliyatini va tarbiyachilik fazilatini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat
Sinfni ikki guruhga bo‘ling: biri forsiyparastlar, ikkinchisi Navoiy nuqtai nazaridan ona tilida ijodni asoslaydi. Har guruh uch dalil tayyorlaydi (matndagi voqealarga tayanib).
Mashq
1
Mirzo Yodgor Hirotda qanday qo‘lga olinadi?
Husayn Boyqaro lashkari kechasi shaharga kirib, uni uyqudan tutadi; tepaga Navoiy boshchilik qiladi.
2
Navoiy muhrni qanday joyga bosadi va nima uchun bu odamlarni hayratga soladi?
Shunday yuqori joyga bosadiki, boshqa amirlarga undan pastroqqa bosishdan boshqa imkon qolmaydi.
3
Navoiy fors tilini inkor etadimi? O‘z fikringizni matn asosida yozing.
Yo‘q: u fors tilining qudratini tan oladi, ammo xalqning o‘z tilida yozish zarurligini aytadi.
4
Nima uchun Navoiy Sultonmuroddan ilmini mol uchun sotmaslikni so‘raydi?
Chunki ilm xalqqa berilishi va o‘sishi kerak; u ilmni «jonli daraxt»ga o‘xshatib, mol-dunyo uchun sotilsa, qadrsizlanishini bildiradi.