Darslar 37 · 1 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
37
«Sohibqiron» dramasidan parcha
Darslik: 211–224-betlar
MaqsadOripovning «Sohibqiron» dramatik dostoni parchasining sahnalari (sartarosh, amir Husayn, Boyazid xati, Angora jangi) voqealarini izchil so‘zlab berish va Amir Temur obrazini izohlash.
Yangi so‘zlar
sahna · scene, stagedramatik doston · dramatic dastanxufiya · secret agent, spyjahongir · world conqueror
Tushuntirish
Parcha uch sahnadan iborat. Birinchisida Samarqandda Temur sartaroshga bosh egib o‘tirarkan, u bilan dilini ochadi: yoshligida Xo‘ja Ilg‘or yaqinida shoirona yashagani, shamshirga «Kuch – adolatda» degan so‘z o‘ygani va qiyin yillarda tog‘dagi g‘orda jon saqlagani haqida so‘zlaydi. Keyin zanjirband amir Husayn keltiriladi; Temur uning kishanlarini yechtirib, birga o‘sganini eslatadi va Sirdaryo bo‘yidagi jangda Husayn lashkarini siylamagani sabab ko‘p askar halok bo‘lganini aytib, uning qilmishi o‘zini topganini bildiradi. Ikkinchi sahnada Temur o‘g‘il-nabiralariga davlat ishi, xufiyalar va harbiy hiylalar (gulxanlar yoqish, otlarga supurgi bog‘lab chang ko‘tarish) haqida o‘git beradi; Rum sultoni Boyazid haqoratli xat yuboradi va jangga chorlaydi, Temur esa xufiya Buqalamunni yuboradi va xotini Bibixonim bilan xayrlashadi. Uchinchi sahnada Angora yaqinida Temur munajjimlarga emas, o‘ziga tayanib, shatranj o‘ynab turib jangni boshqaradi; yov qo‘shini mag‘lub bo‘lib, Boyazid asir olinadi. Temur uning bog‘langan qo‘l-oyog‘ini yechishni buyuradi va hech bir shohning boshiga bunday kulfat tushmasin, deydi.
Namunalar
Misol: Temurning «ulkan zamin shatranj taxtasi» deyishi tashbih: jang – shatranj, lashkar – donalar. Bu fikr uning harbiy tafakkuri va hisob-kitobini ko‘rsatadi.
Misol: asirga olingan Boyazidga Temurning shafqati va afsusi uning murakkab xarakterini ochadi: u g‘olib ham, o‘ychan odam ham, taqdir oldida ojizligini ham tan oladi.
Sinfda faoliyat
To‘rt kishilik guruhda Temur–sartarosh sahnasining mazmunini o‘z so‘zlaringiz bilan sahnalashtiring (matnni yodlamang); keyin Temurning ikki fazilati va ikki ziddiyatini aytib bering.
Mashq
1
Birinchi sahnada Temur sartaroshga yoshligi haqida nimalarni aytadi?
Xo‘ja Ilg‘orda shoirona yashagani, shamshirga adolat haqidagi so‘zni o‘ygani va g‘orda jon saqlagani.
2
Temur amir Husaynning mag‘lubiyatini nimadan deb biladi?
Omadsizlikdan emas, o‘z qilmishidan – masalan, lashkarini siylamaganidan va jangda ko‘p askar halok bo‘lishiga sabab bo‘lganidan.
3
Angora jangida Temur chodirda nima qiladi va nega bu muhim?
Shatranj o‘ynab jangni boshqaradi; bu uning sovuqqonligi va dushmanni tahlikaga solish usulini ko‘rsatadi.
4
Nima uchun Temur asir Boyazidning qo‘l-oyog‘ini yechtirib, uni hurmat bilan kutadi?
Chunki u Boyazidni bir shoh sifatida hurmat qiladi va hech bir hukmdor bunday ahvolga tushmasligini istaydi; taqdir oldida ikkovi ham ojiz.