Darslar 18–19 · 2 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
18
Muhammad Rizo Ogahiy
Darslik: 95–98-betlar
MaqsadOgahiyning hayot yo‘li, tarixiy asarlari, tarjimalari va «Ta’viz ul-oshiqin» devonining o‘rnini bilish.
Yangi so‘zlar
mirob · mirab (water-distribution official)tarixnavis · historian, chroniclerzullisonayn · bilingual (writing in two languages)tarjima · translation
Tushuntirish
Muhammad Rizo Ogahiy 1809-yil 17-dekabrda Xiva yaqinidagi Qiyot qishlog‘ida mirob Erniyozbek oilasida tug‘ildi; yoshligida otasi vafot etib, shoir amakisi Munis tarbiyasida o‘sdi, maktab va madrasada arab, fors tillari va tarixni o‘rgandi. 1829-yilda Munis vafot etgach, Olloqulixon uni mirob etib tayinladi; suv tanqis Xorazmda bu mas’uliyatli vazifa edi. U 1839-yilda Munis boshlagan «Firdavs ul-iqbol»ni yakunladi, 1844-yilda «Riyoz ud-davla»ni tugatdi. 1845-yilda safarda oyog‘i shikastlanib, to‘shakka bog‘lanib qoldi, umr yo‘ldoshidan ham ajraldi, 1857-yilda miroblikdan ketishga majbur bo‘ldi, ammo ijodni to‘xtatmadi: «Zubdat ut-tavorix», «Jome’ ul-voqeoti sultoniy» kabi tarixiy asarlar yozdi, «Qobusnoma», «Guliston», «Haft paykar», «Yusuf va Zulayho» va boshqalarni o‘zbekchaga tarjima qildi. U 1874-yilda vafot etdi. She’riy merosi «Ta’viz ul-oshiqin» («Oshiqlar tumori») devonida to‘plangan: yigirmadan ortiq janrda salkam yigirma ming misra, shundan 1300 dan ortig‘i fors tilida.
Namunalar
Misol: Ogahiy og‘ir kasalga chalinib, to‘shakka bog‘lanib qolganda ham tinmay ishlagan: tarix yozgan, tarjima qilgan, g‘azallar bitgan. Uning irodasi va hayotni sevishi darslikda alohida ta’kidlanadi.
Misol: «Ta’viz ul-oshiqin» devonidagi g‘azallarning aksariyati ishqiy, ammo ularda falsafiy, axloqiy va ijtimoiy-siyosiy fikr ham singdirilgan; shoir yor timsoli orqali ba’zan shohga ham murojaat qiladi.
Sinfda faoliyat
Ogahiyning hayot chizig‘ini doskada yillar bo‘yicha chizing (1809, 1829, 1839, 1844, 1845, 1857, 1874) va har bir yilga bitta voqea yozing.
Mashq
1
Ogahiy qachon, qayerda tug‘ilgan va uni kim tarbiyalagan?
1809-yil 17-dekabrda Xiva yaqinidagi Qiyot qishlog‘ida; amakisi, shoir Munis tarbiyalagan.
2
Ogahiy qanday vazifada ishlagan va nima uchun u mas’uliyatli edi?
Mirob (suv boshqaruvchisi); Xorazmda suv tanqis bo‘lgani uchun uni halol, ishonchli odam boshqarishi kerak edi.
3
Ogahiyning tarjima qilgan to‘rtta asarini ayting.
«Qobusnoma», «Haft paykar», «Guliston», «Yusuf va Zulayho» (yana «Shoh va gado»).
4
Ogahiyning og‘ir musibatlari ijodiga qanday ta’sir qildi?
U chekinmadi: kuchli iroda va hayotga muhabbat uni yanada ko‘proq ijod va ilmiy izlanishga undadi.