Darslar 3–4 · 2 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
3
«Alpomish»: zakot voqeasi va Qalmoqqa ko‘chish
Darslik: 12–17-betlar
MaqsadZakot voqeasi sabablarini, Boysarining qarori va qo‘ng‘irotlarning Qalmoq yurtiga ko‘chishini tushuntirish; Yartiboy obrazini izohlash.
Yangi so‘zlar
zakot · zakat (obligatory alms)juz’ya · jizya (heavy tax paid to a foreign, non-Muslim ruler)oqsoqol · elder, respected old maneliboy · wealthy herder of the people
Tushuntirish
Hakimbek saxiylik haqida gapirgach, Boybo‘ri o‘ziga «ukam baxil atalib qolmasin» deb o‘ylab, zakot yig‘uvchi o‘n to‘rt mahramini Boysariga yuboradi. Boysari esa bu so‘zni haqorat deb qabul qiladi: shu paytgacha uning molidan zakot olinmagan edi, endi akasi o‘g‘illi bo‘lgach, uni o‘ziga tobe qilmoqchi va o‘g‘ilsizligini yuziga solmoqchidek tuyuladi. Shuning uchun u elchilarni qattiq xo‘rlab qaytaradi. So‘ng u akasiga zakot berib yashagandan ko‘ra, Qalmoq yurtiga borib soliq to‘lashni afzal ko‘radi va o‘n ming uyli qarindoshlaridan maslahat so‘raydi. Oqsoqol Yartiboy avval «maslahat bermaymiz» deb chetda turadi, keyin esa Boysarini qo‘llab, «qayerga ko‘chsang, birga boramiz» deydi. Shunday qilib, o‘n ming uyli qo‘ng‘irot Boybo‘ridan ajralib Kashal eliga, Qalmoq tomonga ko‘chadi; Oybarchin ham qayg‘u bilan yo‘lga chiqadi. Voqea ko‘rsatadiki, kichik tushunmovchilik va g‘urur qarindoshlarni bir-biridan ajratib yuborishi mumkin.
Namunalar
Misol: Boybo‘ri niyati yaxshi edi – ukasining nomi buzilmasin deb o‘ylagan. Lekin u ukasiga yaqin odam yubormay, mahramlarni «zakotchi» qilib yuborgan; shu usul Boysarini ranjitgan.
Misol: boyligi cheksiz eliboylar ekin ekmay, faqat qo‘y, tuya va yilqi bilan kun ko‘radi; Boysarining «to‘qson to‘qay yilqisi» bor edi. Ko‘chish ham shu chorvador turmushga mos: butun el uy-joyini yuklab, birga yo‘lga tushadi.
Sinfda faoliyat
«Agar siz Boybo‘ri o‘rnida bo‘lsangiz, ukangizga zakot haqidagi gapni qanday yetkazgan bo‘lardingiz?» mavzusida juftlikda ikki daqiqalik rolli suhbat tayyorlang.
Mashq
1
Boybo‘ri zakot yig‘uvchilarni nima maqsadda yubordi?
Ukasi saxiylikda kamchilikka yo‘l qo‘ymasin, baxil deb atalmasin degan niyatda.
2
Boysari zakot gapini nima uchun haqorat deb qabul qildi?
Chunki u buni akasining o‘ziga bo‘ysundirishi, molini «hisob-kitob» qilishi deb tushundi va g‘ururi ranjidi.
3
Yartiboyning birinchi va ikkinchi gapi qanday farq qiladi?
Avval u maslahat bermay, o‘zini chetga oladi; keyin Boysari bilan birga ko‘chishga ahd qilib, uni qo‘llaydi.
4
Bu voqeadan qanday xulosa chiqarasiz? Qarindoshlar o‘rtasida nizoning oldini olish uchun nima qilish kerak edi?
Yaxshi niyat ham noto‘g‘ri usulda aytilsa, ranjishga sabab bo‘ladi; ochiq, hurmat bilan gaplashish va g‘ururni yenga bilish kerak edi.