Darslar 20–21 · 2 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
21
Lirika haqida
Darslik: 109–110-betlar
MaqsadLirik turning belgilarini, she’riy shaklini va janrlarini bilib, bitta baytni «nima – qanday» aytilgani bo‘yicha tahlil qilish.
Lirika – adabiyotning uch turidan biri; atama yunoncha «lira» (cholg‘u asbobi) so‘zidan olingan, chunki qadimda she’rlar lira jo‘rligida aytilgan. Epik va dramatik turlardan farqli, lirika voqelikni emas, inson ichki olamidagi kechinma va tuyg‘ularni tasvirlaydi, lekin bu tuyg‘ular ijtimoiy, siyosiy yoki tabiiy hodisalar tufayli tug‘iladi. Lirik asarlar asosan she’riy shaklda – vaznga solingan, qofiyali, bandlarga bo‘lingan holda – yoziladi; o‘zbek she’riyatida barmoq, aruz va erkin vaznlar keng qo‘llanadi. Poetik maqsad bilan ko‘pincha inversiyaga, ya’ni gap bo‘laklari tartibini o‘zgartirishga murojaat qilinadi. XX asr boshidan nasrdagi she’rlar ham paydo bo‘ldi. Mumtoz lirikaning janrlari: g‘azal, ruboiy, tuyuq, masnaviy, murabba’, muxammas, tarji’band; boshqa xalqlarda sonet, oda, elegiya, oktava, xokku kabilar bor. She’rni baholashda nima va qanday aytilgani muhim.
Namunalar
Misol: Boburning «Keltursa yuz baloni...» deb boshlanadigan baytida nima aytilgan? Oshiq bevafo yordan kelgan balolarga ham quchoq ochadi, chunki suyuklidan kelgan azob ham suyukli. Qanday aytilgan? «Yuz» so‘zi ikki ma’noda (son va yuz-chehra) – tajnis va iyhom; fe’l gap boshida – inversiya.
Misol: zamonaviy she’r erkin vaznda yozilishi mumkin, g‘azal esa aruz vaznida qofiya va radifga tayanadi. Shakl o‘zgarsa ham, ichki kechinma tasviri lirikaning asosiy belgisi bo‘lib qoladi.
Sinfda faoliyat
Sevimli she’rdan bir baytni tanlang, «nima aytilgan» va «qanday aytilgan» ustunlarini to‘ldiring. Kamida bitta san’at (tashbih, tashxis, mubolag‘a, takrir va h.k.) toping.
Mashq
1
Lirika deganda nima tushuniladi va «lirika» atamasi qayerdan olingan?
Inson ichki olamidagi kechinma va tuyg‘ularni tasvirlovchi adabiy tur; yunoncha «lira» so‘zidan.
2
Lirik asarlarning uchta belgisini ayting.
She’riy shaklda bo‘lishi, ruhiy kechinma tasviri va (ko‘pincha) inversiya.