§ 3. Buyruq, iltimos, maslahat, ogohlantirishni ifodalash: undov-buyruq gap
Kimnidir biror ishni qilishga yoki qilmaslikka undaydigan gap buyruq gap («побудительное предложение») deyiladi: u iltimos, buyruq, maslahat yoki ogohlantirishni bildiradi. Iltimos buyruq maylidagi fe’l bilan beriladi: «Заходите в класс, ребята». Buyruq ko‘pincha fe’lning noaniq shakli bilan aytiladi: «Всем встать!». Maslahat shart maylidagi fe’l bilan ifodalanadi: «Ты бы отдохнул». Iltimos va maslahat oxiriga nuqta, buyruq va ogohlantirish oxiriga undov belgisi qo‘yiladi. Iltimosda «пожалуйста, будьте добры, будьте любезны» so‘zlari qo‘llanadi. Maqsadiga ko‘ra gaplar uch guruhga bo‘linadi: darak, so‘roq va buyruq gaplar.
| ma’no | fe’l shakli | misol |
|---|---|---|
| iltimos | buyruq mayli + «пожалуйста» | Одолжи мне, пожалуйста, ручку. |
| buyruq | infinitiv | Всем сесть! |
| maslahat | «бы» + o‘tgan zamon | Тебе бы выпить горячего чаю. |
| ogohlantirish | «не» + buyruq mayli | Не трогайте горячий чайник! |
Park hovuzi yonidagi yozuvlarda rus tilida shunday yozilgan edi: «Просим не мусорить.» va «Не выходите на лёд!» Mehmonlar birinchisi xushmuomala iltimos, ikkinchisi ogohlantirish ekanini tushundi va muzdan uzoq turdi.
Belgi yozuvchilari, o‘qituvchilar va murabbiylar iltimos, ko‘rsatma va ogohlantirishni to‘g‘ri fe’l shakli bilan yozadi.
Sinfingizga kelgan mehmon uchun uchta xushmuomala rus iborasini yozing: «Проходите, пожалуйста.», «Садитесь сюда.» va o‘zingiz o‘ylagan yana bittasi.
«Navbatchi so‘zlar». O‘qituvchi vaziyat aytadi (sinfda shovqin, dars boshlanishi); o‘quvchilar avval iltimos, keyin buyruq shaklida gap aytadi.