☰ Mundarija · Rus tili

Buyruq gap: iltimos, buyruq, maslahat, ogohlantirish

Darslar 3 · 1 ta dars · M. E. Rojnova, U. T. Yaminova. Rus tili, 8-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), 2-nashr, qayta ishlangan. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
3

§ 3. Buyruq, iltimos, maslahat, ogohlantirishni ifodalash: undov-buyruq gap

Darslik: 9–12-betlar
MaqsadBuyruq gaplarni (iltimos, buyruq, maslahat, ogohlantirish) farqlash; fe’l shakllarini va tinish belgisini to‘g‘ri tanlash; maqsadiga ko‘ra gap turlarini sanash.
Yangi so‘zlar
buyruq gap · побудительное предложениеbuyruq mayli · повелительное наклонениеiltimos · просьбаogohlantirish · предупреждение
Tushuntirish

Kimnidir biror ishni qilishga yoki qilmaslikka undaydigan gap buyruq gap («побудительное предложение») deyiladi: u iltimos, buyruq, maslahat yoki ogohlantirishni bildiradi. Iltimos buyruq maylidagi fe’l bilan beriladi: «Заходите в класс, ребята». Buyruq ko‘pincha fe’lning noaniq shakli bilan aytiladi: «Всем встать!». Maslahat shart maylidagi fe’l bilan ifodalanadi: «Ты бы отдохнул». Iltimos va maslahat oxiriga nuqta, buyruq va ogohlantirish oxiriga undov belgisi qo‘yiladi. Iltimosda «пожалуйста, будьте добры, будьте любезны» so‘zlari qo‘llanadi. Maqsadiga ko‘ra gaplar uch guruhga bo‘linadi: darak, so‘roq va buyruq gaplar.

Namunalar
Bir mazmun, uch xil ohang: «Пожалуйста, закройте окно». (iltimos) — «Закрыть окно!» (buyruq) — «Вы бы закрыли окно: на улице ветер». (maslahat).
Ogohlantirish: «Не подходите к краю платформы!». Bunda fe’l buyruq maylida, oxirida undov belgisi. Iltimos: «Помоги мне, пожалуйста, с докладом».
Sinfda faoliyat

«Navbatchi so‘zlar». O‘qituvchi vaziyat aytadi (sinfda shovqin, dars boshlanishi); o‘quvchilar avval iltimos, keyin buyruq shaklida gap aytadi.

Mashq
1
Ma’nosini ayting: «Не бегайте по лестнице!», «Помоги мне, пожалуйста», «Ты бы лёг пораньше».
2
Buyruqni iltimosga aylantiring: «Принеси тетрадь!»
3
Oxirgi belgini qo‘ying (. yoki !): «Сидите тихо…» (buyruq), «Позвоните бабушке…» (iltimos).
4
Nega «Всем встать!» buyruq, «Вы бы встали» esa maslahat?