§ 19. Subyektsiz bajariladigan harakat: shaxssiz gap
Egasi yo‘q va bo‘lishi ham mumkin bo‘lmagan bir bosh bo‘lakli gap shaxssiz gap («безличное предложение») deyiladi: harakat yoki holat o‘z-o‘zidan sodir bo‘ladi. Kesim shaxssiz fe’l bilan («светает, вечереет, морозит, знобит, хочется, не спится»), «надо, нужно, можно, нельзя, необходимо» kabi so‘z + noaniq shakl bilan yoki ravish bilan («весело, темно, тихо, холодно») ifodalanadi. Ravish kesimi bog‘lama bilan kelishi mumkin: «Нам стало весело». Holatni boshdan kechiruvchi shaxs jo‘nalish kelishigida beriladi: «Мне хочется», «Ему не спится», «Нам нужно подготовиться». Shaxsli gapni shaxssizga aylantirish: bosh kelishikdagi ot jo‘nalishga, fe’l «-ся»li shaxssiz shaklga o‘tadi: «Я хочу» — «Мне хочется»; «Он не спит» — «Ему не спится».
| kesim turi | misol |
|---|---|
| shaxssiz fe’l | Темнеет. Мне нездоровится. |
| holat so‘zi | Сегодня тепло. В лесу тихо. |
| kerak, mumkin + infinitiv | Нужно спешить. Можно войти? |
Tog‘ lagerida rus tilida gaplashadigan gid «К вечеру похолодает» dedi. O‘quvchilar o‘zlari bilan iliq kiyim olib, kechqurun sovuq qotmadi. Bunday gaplarda ijrochi yo‘q, hodisaning o‘zi muhim.
Ob-havo boshlovchilari, gidlar va shifokorlar holatni egasiz gap bilan bildiradi: «Ветрено», «Меня знобит».
Bugun ertalab haqida rus tilida uchta egasiz gap ayting: «Сегодня ветрено.» «Мне хочется пить.» va o‘zingiz o‘ylagan bittasi.
«Tabiat va his-tuyg‘u». Doskaga fasl yoziladi; o‘quvchilar 3 ta shaxssiz gap tuzadi («Зимой темнеет рано», «Мне весело»).