☰ Mundarija · Rus tili

Shaxssiz gap: subyektsiz harakat

Darslar 19 · 1 ta dars · M. E. Rojnova, U. T. Yaminova. Rus tili, 8-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), 2-nashr, qayta ishlangan. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
19

§ 19. Subyektsiz bajariladigan harakat: shaxssiz gap

Darslik: 65–68-betlar
MaqsadShaxssiz gapni («безличное предложение») aniqlash; shaxssiz fe’l va holat bildiruvchi so‘zlarni kesim sifatida ishlatish; shaxsli gapni shaxssizga aylantirish.
Yangi so‘zlar
shaxssiz gap · безличное предложениеshaxssiz fe’l · безличный глаголjo‘nalish kelishigi · дательный падежravish · наречие
Tushuntirish

Egasi yo‘q va bo‘lishi ham mumkin bo‘lmagan bir bosh bo‘lakli gap shaxssiz gap («безличное предложение») deyiladi: harakat yoki holat o‘z-o‘zidan sodir bo‘ladi. Kesim shaxssiz fe’l bilan («светает, вечереет, морозит, знобит, хочется, не спится»), «надо, нужно, можно, нельзя, необходимо» kabi so‘z + noaniq shakl bilan yoki ravish bilan («весело, темно, тихо, холодно») ifodalanadi. Ravish kesimi bog‘lama bilan kelishi mumkin: «Нам стало весело». Holatni boshdan kechiruvchi shaxs jo‘nalish kelishigida beriladi: «Мне хочется», «Ему не спится», «Нам нужно подготовиться». Shaxsli gapni shaxssizga aylantirish: bosh kelishikdagi ot jo‘nalishga, fe’l «-ся»li shaxssiz shaklga o‘tadi: «Я хочу» — «Мне хочется»; «Он не спит» — «Ему не спится».

Namunalar
Tabiat: «Светает. На улице холодно и тихо. Скоро стемнеет». Shaxs: «Мне не спится. Нам нужно подготовиться к конкурсу».
Almashtirish: «Мы хотим поехать на море» → «Нам хочется поехать на море»; «Сестра не спит» → «Сестре не спится»; «Кругом стало тихо» — ravish kesim + bog‘lama.
Sinfda faoliyat

«Tabiat va his-tuyg‘u». Doskaga fasl yoziladi; o‘quvchilar 3 ta shaxssiz gap tuzadi («Зимой темнеет рано», «Мне весело»).

Mashq
1
Shaxssizni toping: «Вечереет», «Нам весело», «Мы работаем».
2
Shaxssizga aylantiring: «Брат хочет научиться плавать», «Бабушка плохо спит».
3
Kesimni toping: «В комнате тихо и тепло», «Нужно закрыть окно».
4
Nega «Светает» gapiga ega qo‘shib bo‘lmaydi?