☰ Mundarija · Rus tili

Gap va so‘z birikmasi: darak gap va grammatik asos

Darslar 1 · 1 ta dars · M. E. Rojnova, U. T. Yaminova. Rus tili, 8-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), 2-nashr, qayta ishlangan. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
1

§ 1. Harakat, fakt, hodisa haqida xabar berish: so‘z birikmasi va gap

Darslik: 3–6-betlar
Maqsad«Словосочетание» va «предложение» tushunchalarini farqlash; so‘z birikmasida hokim va tobe so‘zni topish; darak gapning grammatik asosini aniqlash.
Yangi so‘zlar
so‘z birikmasi · словосочетаниеgap · предложениеega · подлежащееkesim · сказуемое
Tushuntirish

So‘zlar nutqda so‘z birikmalariga yoki alohida gaplarga birlashadi; ularni sintaksis o‘rganadi, tinish belgilari qoidalarini esa punktuatsiya o‘rganadi. So‘z birikmasi («словосочетание») kamida ikkita mustaqil so‘zdan tuziladi: biri hokim so‘z, ikkinchisi tobe so‘z, savol hokim so‘zdan tobe so‘zga beriladi: «город (какой?) старинный». Gap («предложение») — tugallangan fikr va ohang bilan birlashgan so‘z yoki so‘zlar guruhi. Biror fakt yoki hodisa haqida xabar beruvchi gap darak gap («повествовательное предложение») deyiladi. Ega («подлежащее») va kesim («сказуемое») bor gap ikki bosh bo‘lakli («двусоставное») gap bo‘ladi, ega va kesim birgalikda gapning grammatik asosini tashkil qiladi. «Школа, ученик, учитель» kabi otlar qatori esa gap emas: unda kesim yo‘q, fikr tugallanmagan.

Namunalar
Gap va birikma: «Старинный город встречает гостей». Grammatik asos: «город встречает». Shu gapdagi «старинный город» — so‘z birikmasi, hokim so‘z — «город», tobe so‘z — «старинный» («город (какой?) старинный»).
Mini-matn: «Наша семья живёт в Самарканде. Мы любим свой город. Летом к нам приезжают гости». Uchala gap darak gap: ular fakt va harakat haqida xabar beradi, har birida ega va kesim bor («семья живёт», «мы любим», «гости приезжают»).
Sinfda faoliyat

«Birikma yoki gap?» O‘qituvchi Rus tilida qisqa qatorlarni o‘qiydi («тёплый ветер», «Ветер дует»), o‘quvchilar «birikma» yoki «gap» deb javob beradi va asoslaydi.

Mashq
1
Guruhlang: «синее небо», «Небо синее», «читать книгу», «Ребята читают книгу».
2
Hokim so‘zni toping va savol bering: «тёплый ветер», «писать письмо», «любимая книга».
3
Grammatik asosni toping: «Весной в садах цветут яблони».
4
Nega «школа, ученик, учитель» gap emas?