§ 1. Harakat, fakt, hodisa haqida xabar berish: so‘z birikmasi va gap
So‘zlar nutqda so‘z birikmalariga yoki alohida gaplarga birlashadi; ularni sintaksis o‘rganadi, tinish belgilari qoidalarini esa punktuatsiya o‘rganadi. So‘z birikmasi («словосочетание») kamida ikkita mustaqil so‘zdan tuziladi: biri hokim so‘z, ikkinchisi tobe so‘z, savol hokim so‘zdan tobe so‘zga beriladi: «город (какой?) старинный». Gap («предложение») — tugallangan fikr va ohang bilan birlashgan so‘z yoki so‘zlar guruhi. Biror fakt yoki hodisa haqida xabar beruvchi gap darak gap («повествовательное предложение») deyiladi. Ega («подлежащее») va kesim («сказуемое») bor gap ikki bosh bo‘lakli («двусоставное») gap bo‘ladi, ega va kesim birgalikda gapning grammatik asosini tashkil qiladi. «Школа, ученик, учитель» kabi otlar qatori esa gap emas: unda kesim yo‘q, fikr tugallanmagan.
| bosh so‘z | savol | tobe so‘z |
|---|---|---|
| дождь | какой? | летний |
| строить | что? | мост |
| идти | как? | медленно |
Maktab koridorida o‘quvchi ikki yozuvni o‘qidi: «Читальный зал» xona qayerdaligini bildiradi, «Читальный зал закрыт» esa xabar beradi. Birinchisi nom, ikkinchisi tugallangan gap. Rus tilida gaplashadigan mehmon shu farqni darrov tushundi.
Yozuv-belgilar yasovchilar, kutubxonachilar va tarjimonlar qisqa nom bilan to‘liq xabarni ajratib, joyga mos yozuv tanlaydi.
Atrofingizdan ikki qisqa yozuv toping (yoki o‘zingiz o‘ylab toping): biri nom, ikkinchisi xabar bo‘lsin, masalan «Школьный буфет» va «Школьный буфет открыт». Qaysi biri gap ekanini ayting.
«Birikma yoki gap?» O‘qituvchi Rus tilida qisqa qatorlarni o‘qiydi («тёплый ветер», «Ветер дует»), o‘quvchilar «birikma» yoki «gap» deb javob beradi va asoslaydi.