§ 8. Harakat o‘rnini ko‘rsatish: o‘rin holi
Hol («обстоятельство») — harakatning o‘rni, vaqti, usuli kabi belgilarini bildiradigan ikkinchi darajali bo‘lak; u «где? куда? откуда? когда? как?» savollariga javob beradi va nuqta-tire chiziq bilan chiziladi. Hol odatda bilvosita kelishikdagi ot yoki ravish bilan ifodalanadi. O‘rin holi uchta savolga javob beradi: «где?» (o‘rin-payt kelishigi: «в Хиве»), «куда?» (tushum kelishigi: «в Хиву»), «откуда?» (qaratqich kelishigi: «из Хивы»). O‘rin holi ravish bilan ham beriladi: «вперёд, назад, влево, вправо, вверх, вниз, туда, сюда, здесь, далеко». Savol har doim kesimdan (fe’ldan) beriladi. Diqqat: «приехали поездом» («как?» — hol) va «приехали на поезде» («на чём?» — to‘ldiruvchi) sinonim shakllar, lekin gap bo‘lagi har xil.
| savol | old ko‘makchi + kelishik | misol |
|---|---|---|
| где? | в / на + предложный | в музее, на вокзале |
| куда? | в / на + винительный | в музей, на вокзал |
| откуда? | из / с + родительный | из музея, с вокзала |
Tadbirdan oldin zalni tayyorlayotgan rus tilida gaplashadigan mehmon o‘quvchilarga ko‘rsatma berdi: «Поставьте стол у окна, а стулья — возле двери». Joy holati so‘zlari bilan hamma joy-joyiga qo‘yildi.
Tadbir xodimlari, ko‘chiruvchilar va interyer dizaynerlari buyumlarning o‘rnini joy holatlari bilan aniq aytadi.
Sinfingizdagi uchta narsaning joyini rus tilida ayting: «Лампа стоит на столе.» Har gapda «где?» savoliga javob beradigan so‘z bo‘lsin.
| juftlik | qayerga | qayerdan |
|---|---|---|
| в — из | в лес | из леса |
| на — с | на рынок | с рынка |
| к — от | к бабушке | от бабушки |
«Yo‘lni tushuntir». Juftlikda o‘quvchi maktabdan kutubxonagacha yo‘lni ravishlar bilan tushuntiradi; sherik savollarni («куда?», «откуда?») aytadi.