☰ Mundarija · Rus tili

Takrorlash: bir bosh bo‘lakli sodda gap

Darslar 22 · 1 ta dars · M. E. Rojnova, U. T. Yaminova. Rus tili, 8-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), 2-nashr, qayta ishlangan. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
22

§ 22. Takrorlash: bitta bosh bo‘lakli sodda gap

Darslik: 76–78-betlar
MaqsadBir bosh bo‘lakli gaplarning to‘rt turini (aniq shaxsli, noaniq shaxsli, shaxssiz, atov) farqlash.
Yangi so‘zlar
atov gap · назывное предложениеaniq shaxsli gap · определённо-личноеnoaniq shaxsli gap · неопределённо-личноеshaxssiz gap · безличное
Tushuntirish

Bir bosh bo‘lakli gaplar to‘rt turga bo‘linadi. Aniq shaxsli gapda kesim 1- yoki 2-shaxs fe’li bilan ifodalanadi: «Иду по тихому переулку», «Читайте внимательно!». Noaniq shaxsli gapda kesim 3-shaxs ko‘plik (yoki o‘tgan zamon ko‘plik) fe’li: «В дверь позвонили». Shaxssiz gapda ega bo‘lishi mumkin emas: «Вечереет», «Мне скучно», «Нужно спешить». Atov gap («назывное предложение») esa bitta bosh bo‘lakdan — bosh kelishikdagi otdan (aniqlovchilari bilan) iborat va biror narsa yoki hodisaning mavjudligini bildiradi: «Тишина. Первое утро зимы. Десять часов вечера». Gap turini aniqlash uchun: kesim bormi, qaysi shaklda, ega qo‘shish mumkinmi?

Namunalar
To‘rt tur: «Вечереет» (shaxssiz). «Звонят в дверь» (noaniq shaxsli). «Иду по улице» (aniq shaxsli). «Тихий вечер» (atov).
Matn: «Утро. Светает. Выхожу на крыльцо. Во дворе кричат петухи». Atov: «Утро»; shaxssiz: «Светает»; aniq shaxsli: «Выхожу»; oxirgi gap ikki bosh bo‘lakli, chunki «петухи» — ega.
Sinfda faoliyat

«Qaysi tur?» O‘qituvchi gap aytadi; o‘quvchilar barmoq bilan tur raqamini ko‘rsatadi (1 — aniq shaxsli, 2 — noaniq shaxsli, 3 — shaxssiz, 4 — atov).

Mashq
1
Turini toping: «Воскресенье», «Крепко морозит», «Тебя ищут», «Иду домой».
2
Noaniq shaxsliga aylantiring: «На стадионе ученики играют в футбол».
3
Shaxssizga aylantiring: «Мороз сковал реку».
4
Nega «Первое зимнее утро» atov gap, «Наступило зимнее утро» esa emas?