§ 22. Takrorlash: bitta bosh bo‘lakli sodda gap
Bir bosh bo‘lakli gaplar to‘rt turga bo‘linadi. Aniq shaxsli gapda kesim 1- yoki 2-shaxs fe’li bilan ifodalanadi: «Иду по тихому переулку», «Читайте внимательно!». Noaniq shaxsli gapda kesim 3-shaxs ko‘plik (yoki o‘tgan zamon ko‘plik) fe’li: «В дверь позвонили». Shaxssiz gapda ega bo‘lishi mumkin emas: «Вечереет», «Мне скучно», «Нужно спешить». Atov gap («назывное предложение») esa bitta bosh bo‘lakdan — bosh kelishikdagi otdan (aniqlovchilari bilan) iborat va biror narsa yoki hodisaning mavjudligini bildiradi: «Тишина. Первое утро зимы. Десять часов вечера». Gap turini aniqlash uchun: kesim bormi, qaysi shaklda, ega qo‘shish mumkinmi?
| tur | kesim | misol |
|---|---|---|
| aniq shaxsli | 1–2-shaxs fe’li | Работаю в саду. |
| noaniq shaxsli | 3-shaxs ko‘plik | В саду копают землю. |
| shaxssiz | shaxssiz fe’l / holat so‘zi | Холодает. |
| nominativ | kesim yo‘q | Ночь. Тишина. |
Fotosuratlarga rus tilida qisqa sarlavhalar yozildi: «Старый мост.» «Золотая осень.» Ega va kesimsiz ham bitta ibora rasmni tushunarli qildi. Muharrir qisqa, aniq atov gaplarni afzal ko‘rdi.
Fotografiya muharrirlari, reklama yozuvchilari va jurnalistlar qisqa izoh va sarlavhani nom gaplar bilan yozadi.
Yoqqan surat uchun uch so‘zdan oshmaydigan ruscha sarlavha yozing, masalan «Утренний двор.» yoki o‘zingiz o‘ylagan atov gap. Suratni hech kimga yubormang.
«Qaysi tur?» O‘qituvchi gap aytadi; o‘quvchilar barmoq bilan tur raqamini ko‘rsatadi (1 — aniq shaxsli, 2 — noaniq shaxsli, 3 — shaxssiz, 4 — atov).