§ 21. Takrorlash: gapning ikkinchi darajali bo‘laklari. Aniqlovchi, to‘ldiruvchi, hol
Gapning ikkinchi darajali bo‘laklari uch xil. To‘ldiruvchi («дополнение») bilvosita kelishik savollariga javob beradi («кого? чему? чем? о ком?») va punktir chiziq bilan chiziladi. Aniqlovchi («определение») predmet belgisini bildiradi, «какой? чей? который?» savollariga javob beradi, sifat, sifatdosh, olmosh yoki tartib son bilan ifodalanadi va to‘lqinsimon chiziq bilan chiziladi. Hol («обстоятельство») harakat belgisini bildiradi: «где? куда? откуда? когда? как? почему? зачем? при каком условии? сколько?» savollariga javob beradi va nuqta-tire chiziq bilan chiziladi. Tahlilda avval grammatik asos topiladi, keyin kesimdan hol va to‘ldiruvchiga, otdan aniqlovchiga savol beriladi. Bir xil kelishikdagi ot ham to‘ldiruvchi, ham hol bo‘lishi mumkin; farqini savol ko‘rsatadi.
| bo‘lak | savol | misol |
|---|---|---|
| to‘ldiruvchi | кого? чему? чем? | дарить цветы |
| aniqlovchi | какой? чей? | алый цветок |
| hol | где? когда? как? | цветёт летом |
Rus tilida gaplashadigan mehmon ko‘rgazma haqida «Мальчик читает» dedi, so‘ng tafsilot qo‘shdi: qanday, qayerda, qachon. Har bir ikkinchi darajali bo‘lak yangi savolga javob berdi va gap muxbir yozuvidek aniq bo‘ldi.
Muxbirlar, kitob tavsifini yozuvchilar va gidlar ikkinchi darajali bo‘laklar bilan voqeani aniq va to‘liq bayon qiladi.
Bir do‘stingizga o‘zbek tilida to‘ldiruvchi, aniqlovchi va holning farqini sinfingizdan olingan bitta misol bilan tushuntiring.
«Uch rang». O‘quvchilar uch rangli qalam bilan gapni chizadi: to‘ldiruvchi (punktir), aniqlovchi (to‘lqin), hol (nuqta-tire).