Darslar 21 · 1 ta dars · M. E. Rojnova, U. T. Yaminova. Rus tili, 8-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), 2-nashr, qayta ishlangan. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
21
§ 21. Takrorlash: gapning ikkinchi darajali bo‘laklari. Aniqlovchi, to‘ldiruvchi, hol
Darslik: 73–76-betlar
MaqsadIkkinchi darajali bo‘laklarni (to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol) savollari va chizilishiga qarab farqlash; gapni tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
to‘ldiruvchi · дополнениеaniqlovchi · определениеhol · обстоятельствоbosh bo‘lak · главный член предложения
Tushuntirish
Gapning ikkinchi darajali bo‘laklari uch xil. To‘ldiruvchi («дополнение») bilvosita kelishik savollariga javob beradi («кого? чему? чем? о ком?») va punktir chiziq bilan chiziladi. Aniqlovchi («определение») predmet belgisini bildiradi, «какой? чей? который?» savollariga javob beradi, sifat, sifatdosh, olmosh yoki tartib son bilan ifodalanadi va to‘lqinsimon chiziq bilan chiziladi. Hol («обстоятельство») harakat belgisini bildiradi: «где? куда? откуда? когда? как? почему? зачем? при каком условии? сколько?» savollariga javob beradi va nuqta-tire chiziq bilan chiziladi. Tahlilda avval grammatik asos topiladi, keyin kesimdan hol va to‘ldiruvchiga, otdan aniqlovchiga savol beriladi. Bir xil kelishikdagi ot ham to‘ldiruvchi, ham hol bo‘lishi mumkin; farqini savol ko‘rsatadi.
Namunalar
«Вчера мы с классом ходили в краеведческий музей». Asos: «мы ходили»; «вчера» — «когда?» (hol); «с классом» — «с кем?» (to‘ldiruvchi); «в музей» — «куда?» (hol); «краеведческий» — «какой?» (aniqlovchi).
«В большом зале актёры упорно репетировали новую пьесу». Aniqlovchilar: «большом, новую»; hollar: «в зале» («где?»), «упорно» («как?»); to‘ldiruvchi: «пьесу» («что?»).
Sinfda faoliyat
«Uch rang». O‘quvchilar uch rangli qalam bilan gapni chizadi: to‘ldiruvchi (punktir), aniqlovchi (to‘lqin), hol (nuqta-tire).
Mashq
1
Bo‘lak turini ayting: «Артисты выступают на сцене», «Яркий свет освещает сцену».
на сцене — обстоятельство места; яркий — определение; сцену — дополнение
2
Savol va tur: «Зрители долго аплодировали талантливому актёру».
долго — как долго? (обстоятельство); аплодировали (кому?) актёру — дополнение; талантливому (какому?) — определение