☰ Mundarija · Rus tili

Aniq shaxsli va noaniq shaxsli gaplar

Darslar 17–18 · 2 ta dars · M. E. Rojnova, U. T. Yaminova. Rus tili, 8-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), 2-nashr, qayta ishlangan. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
17

§ 17. Taxmin qilish mumkin bo‘lgan subyektning harakati: aniq shaxsli gap

Darslik: 60–63-betlar
MaqsadBir bosh bo‘lakli gap tushunchasini bilish; aniq shaxsli gapni topish va tuzish.
Yangi so‘zlar
bir bosh bo‘lakli gap · односоставное предложениеaniq shaxsli gap · определённо-личное предложение1-shaxs · первое лицо2-shaxs · второе лицо
Tushuntirish

Faqat bitta bosh bo‘lagi (va unga tegishli ikkinchi darajali bo‘laklari) bor sodda gap bir bosh bo‘lakli gap («односоставное предложение») deyiladi: ikkinchi bosh bo‘lak ma’no uchun kerak emas. Aniq shaxsli gap («определённо-личное предложение») so‘zlovchi (1-shaxs) yoki tinglovchi (2-shaxs) harakati haqida aytadi. Kesim birlik yoki ko‘plik 1- yoki 2-shaxsdagi fe’l bilan ifodalanadi: «Люблю осень», «Знаешь дорогу?», «Читайте внимательно!». Ega kerak emas, chunki shaxsni fe’l oxiri ko‘rsatib turadi. Xohlasak, olmosh qo‘shish mumkin («Я люблю осень»), lekin u holda gap ikki bosh bo‘lakli bo‘lib qoladi. Buyruq mayli shakllari ham shu turga kiradi: «Принеси словарь».

Namunalar
«Люблю гулять по вечернему парку. Поедем в субботу на озеро! Знаешь, где стоит остановка?» — kesimlar: «люблю» (1-shaxs), «поедем» (1-shaxs ko‘plik), «знаешь» (2-shaxs).
Maqol: «Семь раз отмерь, один раз отрежь». Ikkala fe’l 2-shaxs buyruq maylida, ega yo‘q — aniq shaxsli gap shaklida, lekin ma’nosi umumlashgan: maslahat hammaga tegishli.
Sinfda faoliyat

«Egasiz gaplar». O‘qituvchi ikki bosh bo‘lakli gap aytadi («Я пишу письмо»); o‘quvchilar egani tushirib, aniq shaxsli gap hosil qiladi («Пишу письмо»).

Mashq
1
Aniq shaxsli gapni toping: «Он читает», «Читаю книгу», «Звоните мне вечером».
2
Egani tushirib qayta yozing: «Я напишу тебе вечером, а ты ответишь утром».
3
Qaysi shaxs va sonda: «Приходите завтра», «Пойдём в кино», «Любишь музыку?»
4
Nega «Люблю осень» gapiga ega kerak emas?