Darslar 17–18 · 2 ta dars · M. E. Rojnova, U. T. Yaminova. Rus tili, 8-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), 2-nashr, qayta ishlangan. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
17
§ 17. Taxmin qilish mumkin bo‘lgan subyektning harakati: aniq shaxsli gap
Darslik: 60–63-betlar
MaqsadBir bosh bo‘lakli gap tushunchasini bilish; aniq shaxsli gapni topish va tuzish.
Yangi so‘zlar
bir bosh bo‘lakli gap · односоставное предложениеaniq shaxsli gap · определённо-личное предложение1-shaxs · первое лицо2-shaxs · второе лицо
Tushuntirish
Faqat bitta bosh bo‘lagi (va unga tegishli ikkinchi darajali bo‘laklari) bor sodda gap bir bosh bo‘lakli gap («односоставное предложение») deyiladi: ikkinchi bosh bo‘lak ma’no uchun kerak emas. Aniq shaxsli gap («определённо-личное предложение») so‘zlovchi (1-shaxs) yoki tinglovchi (2-shaxs) harakati haqida aytadi. Kesim birlik yoki ko‘plik 1- yoki 2-shaxsdagi fe’l bilan ifodalanadi: «Люблю осень», «Знаешь дорогу?», «Читайте внимательно!». Ega kerak emas, chunki shaxsni fe’l oxiri ko‘rsatib turadi. Xohlasak, olmosh qo‘shish mumkin («Я люблю осень»), lekin u holda gap ikki bosh bo‘lakli bo‘lib qoladi. Buyruq mayli shakllari ham shu turga kiradi: «Принеси словарь».
Namunalar
«Люблю гулять по вечернему парку. Поедем в субботу на озеро! Знаешь, где стоит остановка?» — kesimlar: «люблю» (1-shaxs), «поедем» (1-shaxs ko‘plik), «знаешь» (2-shaxs).
Maqol: «Семь раз отмерь, один раз отрежь». Ikkala fe’l 2-shaxs buyruq maylida, ega yo‘q — aniq shaxsli gap shaklida, lekin ma’nosi umumlashgan: maslahat hammaga tegishli.
Sinfda faoliyat
«Egasiz gaplar». O‘qituvchi ikki bosh bo‘lakli gap aytadi («Я пишу письмо»); o‘quvchilar egani tushirib, aniq shaxsli gap hosil qiladi («Пишу письмо»).
Mashq
1
Aniq shaxsli gapni toping: «Он читает», «Читаю книгу», «Звоните мне вечером».
Читаю книгу. Звоните мне вечером.
2
Egani tushirib qayta yozing: «Я напишу тебе вечером, а ты ответишь утром».
Напишу тебе вечером, ответишь утром.
3
Qaysi shaxs va sonda: «Приходите завтра», «Пойдём в кино», «Любишь музыку?»
2 л. мн.; 1 л. мн.; 2 л. ед.
4
Nega «Люблю осень» gapiga ega kerak emas?
Chunki «люблю» fe’lining oxiri 1-shaxs birlikni ko‘rsatadi, shaxs aniq.