Darslar 20 · 1 ta dars · M. E. Rojnova, U. T. Yaminova. Rus tili, 8-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), 2-nashr, qayta ishlangan. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
20
§ 20. Takrorlash: sodda ikki bosh bo‘lakli gap. Gapning bosh bo‘laklari
Darslik: 68–73-betlar
MaqsadSodda ikki bosh bo‘lakli gapni va bosh bo‘laklarni takrorlash; ega va kesim ifodalanishi, tire qoidasi.
Yangi so‘zlar
sodda gap · простое предложениеgrammatik asos · грамматическая основаtarkibiy kesim · составное сказуемоеtire · тире
Tushuntirish
Sodda ikki bosh bo‘lakli gapda ega va kesim bor; ular gapning grammatik asosini hosil qiladi. Ega bosh kelishikdagi ot, olmosh yoki so‘z birikmasi bilan ifodalanadi va «кто? что?» savoliga javob beradi. Kesim uch xil: sodda fe’l kesim («дети поют»), tarkibiy fe’l kesim — yordamchi fe’l + noaniq shakl («хотят петь») va tarkibiy ot kesim — bog‘lama + ot, sifat yoki qisqa sifatdosh («был учителем, был готов»). Kesim egaga sonda, o‘tgan zamonda esa jinsda moslashadi. Ega ham, kesim ham bosh kelishikdagi ot bo‘lib, bog‘lama tushirilgan bo‘lsa, orasiga tire qo‘yiladi: «Родина — мать». Tire bog‘lama «есть»ning o‘rnini bosadi.
Namunalar
Tahlil: «Старинные минареты Хивы привлекают туристов» — ega: «минареты», kesim: «привлекают» (sodda fe’l kesim). «Ташкент — столица Узбекистана» — ega va kesim ot, oralarida tire.
Tarkibiy: «Мой друг хочет изучать архитектуру» (tarkibiy fe’l kesim) va «Мой друг был прилежен» (tarkibiy ot kesim, qisqa sifat).
Sinfda faoliyat
«Grammatik asos poygasi». Jamoalar kartochkadagi gapning egasi va kesimini topadi, kesim turini aytadi — kim tez bo‘lsa, ochko oladi.
Mashq
1
Grammatik asosni toping: «Мальчик хочет стать лётчиком», «Весной цветут сады».
мальчик хочет стать; сады цветут
2
Kesim turini ayting: «Мы продолжаем работать», «Ночь была тёплой», «Река течёт».