Darslar 20 · 1 ta dars · M. E. Rojnova, U. T. Yaminova. Rus tili, 8-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), 2-nashr, qayta ishlangan. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
20
§ 20. Takrorlash: sodda ikki bosh bo‘lakli gap. Gapning bosh bo‘laklari
Darslik: 68–73-betlar
MaqsadSodda ikki bosh bo‘lakli gapni va bosh bo‘laklarni takrorlash; ega va kesim ifodalanishi, tire qoidasi.
Yangi so‘zlar
sodda gap · простое предложениеgrammatik asos · грамматическая основаtarkibiy kesim · составное сказуемоеtire · тире
Tushuntirish
Sodda ikki bosh bo‘lakli gapda ega va kesim bor; ular gapning grammatik asosini hosil qiladi. Ega bosh kelishikdagi ot, olmosh yoki so‘z birikmasi bilan ifodalanadi va «кто? что?» savoliga javob beradi. Kesim uch xil: sodda fe’l kesim («дети поют»), tarkibiy fe’l kesim — yordamchi fe’l + noaniq shakl («хотят петь») va tarkibiy ot kesim — bog‘lama + ot, sifat yoki qisqa sifatdosh («был учителем, был готов»). Kesim egaga sonda, o‘tgan zamonda esa jinsda moslashadi. Ega ham, kesim ham bosh kelishikdagi ot bo‘lib, bog‘lama tushirilgan bo‘lsa, orasiga tire qo‘yiladi: «Родина — мать». Tire bog‘lama «есть»ning o‘rnini bosadi.
Ega→Kesim→Kesim turi→Tire kerakmi?
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Rus matnini tarjima qilayotgan o‘quvchi uzun gapni ko‘rib, avval ega va kesimni topdi: kim nima qildi. Keyin qolgan tafsilotlarni qo‘shdi. Shu tartib bilan ma’no adashmay tarjima bo‘ldi.
Kim ishlatadi
Tarjimonlar, tahrirchilar va korrektorlar murakkab gapni tushunish uchun avval gap asosini topadi.
Bugun sinab ko‘ring
Rus tilidagi biror matndan (kitob yoki yozuv) uzun gapni oling va gap asosini toping: kim? nima qildi? Uni o‘zbek tilida bir gapda ayting.