Darslar 5 · 1 ta dars · M. E. Rojnova, U. T. Yaminova. Rus tili, 8-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), 2-nashr, qayta ishlangan. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
5
§ 5. Shaxs yoki predmetning harakati va holati: kesim
Darslik: 16–22-betlar
MaqsadKesimning uch turini (sodda fe’l, tarkibiy fe’l, tarkibiy ot kesim) farqlash; kesimning ega bilan moslashuvini va tire qo‘yilishini bilish.
Shaxs yoki predmetning harakati va holati haqida gapirganda fe’l ishlatiladi; gapda u kesim («сказуемое») bo‘ladi. Kesim — ikkinchi bosh bo‘lak, u egaga ma’no va grammatika jihatidan bog‘lanadi, sonda, o‘tgan zamonda esa jinsda ham moslashadi: «соловей пел, птица пела, радио пело, дети пели». Sodda fe’l kesim bitta fe’l shaklidan iborat: «Я читал рассказ». Tarkibiy fe’l kesim yordamchi fe’l va noaniq shakldan tuziladi: «хочу прочитать, начали изучать» (yordamchi fe’llar: «начать, продолжать, закончить, хотеть, мочь, уметь, стараться, пытаться» va b.). Tarkibiy ot kesim bog‘lama («быть», «стать», «оказаться») va ot, sifat yoki qisqa sifatdoshdan tuziladi: «Отец был агрономом», «Задача была трудна», «Двери были закрыты». Hozirgi zamonda «есть» bog‘lamasi odatda tushiriladi, ega va kesim bosh kelishikdagi otlar bo‘lsa, ular orasiga tire qo‘yiladi: «Земля — планета».
Namunalar
Uch kesim bir matnda: «Сестра стала врачом. Брат хочет изучать астрономию. Мы продолжаем собирать гербарий». «Стала врачом» — tarkibiy ot kesim; «хочет изучать» va «продолжаем собирать» — tarkibiy fe’l kesim.
Moslashuv: «Громко пел соловей. Громко пела птица. Громко пело радио. Громко пели дети». O‘zgargan qism — kesimning oxiri: ega jinsi va soniga qarab.
Sinfda faoliyat
«Kesim turi». O‘qituvchi kartochkada gap ko‘rsatadi: o‘quvchilar «sodda», «fe’l tarkibiy» yoki «ot tarkibiy» deb ovoz bilan javob beradi.
Mashq
1
Kesim turini aniqlang: «Он умеет играть на дутаре», «Вечер был тёплым», «Дети поют».