ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Rus tili

Kesim: sodda va tarkibiy kesimlar, tire

Darslar 5 · 1 ta dars · M. E. Rojnova, U. T. Yaminova. Rus tili, 8-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), 2-nashr, qayta ishlangan. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
5

§ 5. Shaxs yoki predmetning harakati va holati: kesim

Darslik: 16–22-betlar
MaqsadKesimning uch turini (sodda fe’l, tarkibiy fe’l, tarkibiy ot kesim) farqlash; kesimning ega bilan moslashuvini va tire qo‘yilishini bilish.
Yangi so‘zlar
kesim · сказуемоеyordamchi fe’l · вспомогательный глаголbog‘lama · глагол-связкаtire · тире
Tushuntirish

Shaxs yoki predmetning harakati va holati haqida gapirganda fe’l ishlatiladi; gapda u kesim («сказуемое») bo‘ladi. Kesim — ikkinchi bosh bo‘lak, u egaga ma’no va grammatika jihatidan bog‘lanadi, sonda, o‘tgan zamonda esa jinsda ham moslashadi: «соловей пел, птица пела, радио пело, дети пели». Sodda fe’l kesim bitta fe’l shaklidan iborat: «Я читал рассказ». Tarkibiy fe’l kesim yordamchi fe’l va noaniq shakldan tuziladi: «хочу прочитать, начали изучать» (yordamchi fe’llar: «начать, продолжать, закончить, хотеть, мочь, уметь, стараться, пытаться» va b.). Tarkibiy ot kesim bog‘lama («быть», «стать», «оказаться») va ot, sifat yoki qisqa sifatdoshdan tuziladi: «Отец был агрономом», «Задача была трудна», «Двери были закрыты». Hozirgi zamonda «есть» bog‘lamasi odatda tushiriladi, ega va kesim bosh kelishikdagi otlar bo‘lsa, ular orasiga tire qo‘yiladi: «Земля — планета».

kesim turituzilishimisol
sodda fe’lbitta fe’lДети рисуют.
fe’l qo‘shmayordamchi fe’l + infinitivОн начал читать.
ot qo‘shmabog‘lama + ot/sifatРека стала глубокой.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Muzey kartochkasida rus tilida «Дутар — струнный инструмент» deb yozilgan edi. Tire «это» yoki «является» o‘rnini bosdi va ta’rifni qisqa qildi. Mehmon nima ekanini bir qarashda bildi.

Kim ishlatadi

Yozuv mualliflari, tarjimonlar va jurnalistlar qisqa ta’rifni ot kesim bilan tuzadi va tire qo‘yadi.

Bugun sinab ko‘ring

Xonangizdagi ikki buyum uchun ta’rif yozing: «Часы — прибор для измерения времени». Shu usulda yana bittasini yarating va tire qo‘yilganini tekshiring.

Namunalar
Мамаподлежащее любитсказуемое печьсказуемое пирогидополнение .
Uch kesim bir matnda: «Сестра стала врачом. Брат хочет изучать астрономию. Мы продолжаем собирать гербарий». «Стала врачом» — tarkibiy ot kesim; «хочет изучать» va «продолжаем собирать» — tarkibiy fe’l kesim.
Moslashuv: «Громко пел соловей. Громко пела птица. Громко пело радио. Громко пели дети». O‘zgargan qism — kesimning oxiri: ega jinsi va soniga qarab.
Sinfda faoliyat

«Kesim turi». O‘qituvchi kartochkada gap ko‘rsatadi: o‘quvchilar «sodda», «fe’l tarkibiy» yoki «ot tarkibiy» deb ovoz bilan javob beradi.

Mashq
1
Kesim turini aniqlang: «Он умеет играть на дутаре», «Вечер был тёплым», «Дети поют».
2
Tarkibiy fe’l kesimga aylantiring («хотеть»): «Ребята участвуют в конкурсе».
3
Tire kerak joyga qo‘ying: «Ташкент … столица Узбекистана», «Мой брат … футболист».
4
Nega «Птица пела» kesimi «-а» bilan tugaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliB quticha nega o‘tkazib yubordi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →