§ 5. Shaxs yoki predmetning harakati va holati: kesim
Shaxs yoki predmetning harakati va holati haqida gapirganda fe’l ishlatiladi; gapda u kesim («сказуемое») bo‘ladi. Kesim — ikkinchi bosh bo‘lak, u egaga ma’no va grammatika jihatidan bog‘lanadi, sonda, o‘tgan zamonda esa jinsda ham moslashadi: «соловей пел, птица пела, радио пело, дети пели». Sodda fe’l kesim bitta fe’l shaklidan iborat: «Я читал рассказ». Tarkibiy fe’l kesim yordamchi fe’l va noaniq shakldan tuziladi: «хочу прочитать, начали изучать» (yordamchi fe’llar: «начать, продолжать, закончить, хотеть, мочь, уметь, стараться, пытаться» va b.). Tarkibiy ot kesim bog‘lama («быть», «стать», «оказаться») va ot, sifat yoki qisqa sifatdoshdan tuziladi: «Отец был агрономом», «Задача была трудна», «Двери были закрыты». Hozirgi zamonda «есть» bog‘lamasi odatda tushiriladi, ega va kesim bosh kelishikdagi otlar bo‘lsa, ular orasiga tire qo‘yiladi: «Земля — планета».
| kesim turi | tuzilishi | misol |
|---|---|---|
| sodda fe’l | bitta fe’l | Дети рисуют. |
| fe’l qo‘shma | yordamchi fe’l + infinitiv | Он начал читать. |
| ot qo‘shma | bog‘lama + ot/sifat | Река стала глубокой. |
Muzey kartochkasida rus tilida «Дутар — струнный инструмент» deb yozilgan edi. Tire «это» yoki «является» o‘rnini bosdi va ta’rifni qisqa qildi. Mehmon nima ekanini bir qarashda bildi.
Yozuv mualliflari, tarjimonlar va jurnalistlar qisqa ta’rifni ot kesim bilan tuzadi va tire qo‘yadi.
Xonangizdagi ikki buyum uchun ta’rif yozing: «Часы — прибор для измерения времени». Shu usulda yana bittasini yarating va tire qo‘yilganini tekshiring.
«Kesim turi». O‘qituvchi kartochkada gap ko‘rsatadi: o‘quvchilar «sodda», «fe’l tarkibiy» yoki «ot tarkibiy» deb ovoz bilan javob beradi.