Darslar 6 · 1 ta dars · M. E. Rojnova, U. T. Yaminova. Rus tili, 8-sinf (o‘zbek va boshqa tillarda ta’lim beriladigan umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), 2-nashr, qayta ishlangan. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
6
§ 6. Harakat yoki holat obyekti haqida aytish: to‘ldiruvchi
Darslik: 22–27-betlar
MaqsadIkkinchi darajali bo‘laklarni sanash; to‘ldiruvchini («дополнение») topish, uning kelishigi va ma’nosini aniqlash.
Yangi so‘zlar
to‘ldiruvchi · дополнениеikkinchi darajali bo‘laklar · второстепенные членыbilvosita kelishiklar · косвенные падежиvosita · орудие действия
Tushuntirish
Ikkinchi darajali bo‘laklar («второстепенные члены предложения») bosh yoki boshqa ikkinchi darajali bo‘lakni izohlaydi; ular uch xil: to‘ldiruvchi, aniqlovchi va hol. To‘ldiruvchi («дополнение») bilvosita kelishiklar savollariga javob beradi va predmetni bildiradi: «кого? чего?, кому? чему?, кого? что?, кем? чем?, о ком? о чём?». U ko‘pincha ot yoki olmoshning bilvosita kelishikdagi shakli bilan ifodalanadi va punktir (uzuq-uzuq) chiziq bilan chiziladi. To‘ldiruvchining ma’nolari: harakat obyekti (tushum kelishigi: «выращивает хлопок»), harakat qaratilgan shaxs (jo‘nalish: «подарил внуку»), harakat quroli (vositali: «вспахал трактором»), taqqos predmeti (qaratqich: «слаще яблока»). Predlogsiz tushum kelishigidagi to‘ldiruvchi o‘timli fe’lga bog‘lanadi va to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘ldiruvchi deyiladi. Ot o‘rnida olmosh ham kelishi mumkin: «Мы встретили Азиза» — «Мы встретили его».
Namunalar
«Бабушка подарила внуку книгу». Kimga? — «внуку» (jo‘nalish), nimani? — «книгу» (tushum). Ikkala so‘z ham to‘ldiruvchi.
«Дехкане вспахали поле трактором». «Поле» — to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘ldiruvchi (tushum), «трактором» — harakat quroli (vositali kelishik: «чем?»).
Sinfda faoliyat
«Savol zanjiri». O‘qituvchi gap aytadi («Учитель похвалил ученицу за ответ»); o‘quvchilar fe’ldan to‘ldiruvchiga savol berib, kelishikni aytadi.
Mashq
1
To‘ldiruvchilarni toping, savol va kelishikni ayting: «Учитель похвалил ученицу за ответ».
ученицу (кого? В.п.); за ответ (за что? В.п.)
2
To‘ldiruvchi otlarni shaxs olmoshi bilan almashtiring: «Мы встретили Азиза», «Я позвонил сестре».
Мы встретили его. Я позвонил ей.
3
To‘ldiruvchi ma’nosini ayting: «Сад поливают шлангом», «Он подарил маме цветы».
шлангом — орудие действия; маме — адресат; цветы — объект действия
4
Nega «ученик» ega, «ученика» esa to‘ldiruvchi bo‘lishi mumkin?
Ega bosh kelishikda («ученик»), to‘ldiruvchi bilvosita kelishikda («ученика», «ученику» va h.k.) bo‘ladi.