Katta davr elementlarining atom tuzilishi
Katta davrlar ikkitadan qator (juft va toq) dan iborat. 4-davr kaliy (K) dan boshlanadi: K 2, 8, 8, 1 — 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 4s¹; Ca da 4s pog‘ona to‘ladi (4s²). Skandiydan (Z = 21) rux (Z = 30) gacha elektronlar ichki 3d pog‘onani to‘ldiradi — bular d-elementlar (10 ta): Sc ...3d¹ 4s², Zn ...3d¹⁰ 4s². Galliydan kriptongacha (Z = 31–36) 4p pog‘ona to‘ladi, Kr da tashqi qavat 8 ta elektron bilan yakunlanadi. Demak, 4-davr: 2 ta s, 10 ta d va 6 ta p-element, jami 18. 6- va 7-davrlarda 4f va 5f pog‘onalar to‘ladi: lantan va aktiniydan keyingi 14 tadan element lantanoidlar, aktinoidlar deyiladi (f-elementlar). Formulani qisqartirib yozish mumkin: kaliy [Ar] 4s¹, seziy [Xe] 6s¹. Xrom va mis kabi ba’zi elementlarda tashqi qavatda 1 elektron bo‘ladi (4s¹), bu chetga chiqishlar keyingi kurslarda o‘rganiladi.
Po‘lat ko‘prik to‘sinlari temirdan: Fe atomining tuzilishi 2, 8, 14, 2, ya’ni [Ar] 3d⁶ 4s². 4s dagi ikkita elektron osonroq ketadi, shuning uchun temir metall bo‘lib, Fe²⁺ va Fe³⁺ ionlarini beradi.
Po‘lat ishlab chiqaruvchilar temir qotishmalarini yaratadi, qurilish muhandislari metall konstruksiyalarni hisoblaydi, magnit yasovchilar temir, kobalt va nikeldan foydalanadi.
Atrofingizdagi uchta metall buyumga (qulf, mix, jo‘mrak) qarab, rangiga ko‘ra qaysi biri temir, qaysi biri mis bo‘lishi mumkinligini taxmin qiling.
«Qatlar haykali»: 4-davr uchun uzun yo‘lak chizib, K dan Kr gacha elementlarni belgilang: 2 ta s, 10 ta d, 6 ta p. Rangli qalamlar bilan har bir turni bo‘yang. Faqat chizma.