ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Kichik va katta davr elementlarining atom tuzilishi

Darslar 11–12 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
12

Katta davr elementlarining atom tuzilishi

Darslik: 49–50-betlar
Maqsad4–7-davr (katta davr) elementlari atomlarining tuzilishini, d- va f-elementlarni, qisqartirilgan elektron formulani bilish.
Yangi so‘zlar
katta davr · large periodd-elementlar · d-elementsf-elementlar (lantanoidlar, aktinoidlar) · f-elements (lanthanides, actinides)qisqartirilgan formula [Ar] · shortened formula [Ar]
Tushuntirish

Katta davrlar ikkitadan qator (juft va toq) dan iborat. 4-davr kaliy (K) dan boshlanadi: K 2, 8, 8, 1 — 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 4s¹; Ca da 4s pog‘ona to‘ladi (4s²). Skandiydan (Z = 21) rux (Z = 30) gacha elektronlar ichki 3d pog‘onani to‘ldiradi — bular d-elementlar (10 ta): Sc ...3d¹ 4s², Zn ...3d¹⁰ 4s². Galliydan kriptongacha (Z = 31–36) 4p pog‘ona to‘ladi, Kr da tashqi qavat 8 ta elektron bilan yakunlanadi. Demak, 4-davr: 2 ta s, 10 ta d va 6 ta p-element, jami 18. 6- va 7-davrlarda 4f va 5f pog‘onalar to‘ladi: lantan va aktiniydan keyingi 14 tadan element lantanoidlar, aktinoidlar deyiladi (f-elementlar). Formulani qisqartirib yozish mumkin: kaliy [Ar] 4s¹, seziy [Xe] 6s¹. Xrom va mis kabi ba’zi elementlarda tashqi qavatda 1 elektron bo‘ladi (4s¹), bu chetga chiqishlar keyingi kurslarda o‘rganiladi.

IAIIAIIIAIVAVAVIAVIIAVIIIA1234HHeLiBeBCNOFNeNaMgAlSiPSClArKCaScTiVCrMnFeCoNiCuZnGaGeAsSeBrKr
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Po‘lat ko‘prik to‘sinlari temirdan: Fe atomining tuzilishi 2, 8, 14, 2, ya’ni [Ar] 3d⁶ 4s². 4s dagi ikkita elektron osonroq ketadi, shuning uchun temir metall bo‘lib, Fe²⁺ va Fe³⁺ ionlarini beradi.

Kim ishlatadi

Po‘lat ishlab chiqaruvchilar temir qotishmalarini yaratadi, qurilish muhandislari metall konstruksiyalarni hisoblaydi, magnit yasovchilar temir, kobalt va nikeldan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Atrofingizdagi uchta metall buyumga (qulf, mix, jo‘mrak) qarab, rangiga ko‘ra qaysi biri temir, qaysi biri mis bo‘lishi mumkinligini taxmin qiling.

Namunalar
Zn+302, 8, 18, 2
Rux (Z = 30): 2, 8, 18, 2; 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 3d¹⁰ 4s² yoki [Ar] 3d¹⁰ 4s². Tashqi qavatda 2 ta elektron — metall, d-element.
As+332, 8, 18, 5
Mishyak (Z = 33): 2, 8, 18, 5 (2 + 8 + 18 + 5 = 33); [Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p³; 4-davr, V guruh, p-element. Yuqori oksidi As₂O₅, vodorodli birikmasi AsH₃.
Sinfda faoliyat

«Qatlar haykali»: 4-davr uchun uzun yo‘lak chizib, K dan Kr gacha elementlarni belgilang: 2 ta s, 10 ta d, 6 ta p. Rangli qalamlar bilan har bir turni bo‘yang. Faqat chizma.

Mashq
1
4-davrda nechta d-element bor?
2
Marganes (Z = 25) uchun qavatlar bo‘yicha taqsimot yig‘indisi elektron sonini tekshiring: 2, 8, 13, 2.
3
Brom (Z = 35) ning qisqartirilgan elektron formulasi?
4
Nima uchun lantanoidlar va aktinoidlar f-elementlar deyiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliShkaf eshigi indikatoriHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →