Izotoplar. Izobarlar
Izotoplar — protonlar soni bir xil (yadro zaryadi bir xil), neytronlar soni turlicha bo‘lgan atomlar turlari; ular davriy jadvalda bir katakda turadi va kimyoviy xossalari bir xil. Vodorodning uchta izotopi bor: protiy ¹H, deyteriy ²H va tritiy ³H (tritiy radioaktiv, uni faqat maxsus laboratoriyalarda ishlatishadi). Tabiiy elementlar izotoplar aralashmasi bo‘lgani uchun nisbiy atom massa kasr son: Aᵣ = A₁ · w₁ + A₂ · w₂ + …, bunda w — izotopning ulushi. Masalan, mis ⁶³Cu (69 %) va ⁶⁵Cu (31 %) aralashmasi bo‘lib, Aᵣ ≈ 63,6. Izobarlar — massa soni bir xil, yadro zaryadi har xil atomlar (¹⁴C va ¹⁴N), izotonlar esa neytronlar soni bir xil atomlardir (¹⁴C va ¹⁶O, ikkalasida 8 ta neytron).
| Protiy | Deyteriy | Tritiy |
|---|---|---|
| ¹H | ²H | ³H |
| 1 proton | 1 proton | 1 proton |
| 0 neytron | 1 neytron | 2 neytron |
Xlor (Cl) · Z = 17
A = p + n = 35 → Cl-35 · neytronlar: 18
neytral atom
elektronlar qavatlarda: 2, 8, 7
Jadvalda xlorning massasi 35,5 deb yozilgan, ammo hech bir xlor atomining massasi bunday emas. Tabiiy xlorning 75 % i ³⁵Cl, 25 % i ³⁷Cl bo‘lgani uchun o‘rtacha 35 · 0,75 + 37 · 0,25 = 26,25 + 9,25 = 35,5.
Yadro tibbiyoti shifokorlari kasallikni aniqlash uchun izotoplardan foydalanadi, geokimyogarlar suv yoki buyum manbasini izotop tarkibidan aniqlaydi, fiziklar izotoplarni ajratadi.
3 ta 14 cm va 1 ta 18 cm qalam uchun o‘rtacha uzunlikni (3 · 14 + 18) : 4 kabi hisoblang, so‘ng o‘z aralash to‘plamingiz uchun xuddi shunday qiling.
«Izotop kartochkalari»: kartochkalarda ¹H, ²H, ³H, ³⁵Cl, ³⁷Cl, ¹⁴C, ¹⁴N, ¹⁶O yozilgan; juftliklarni izotop, izobar yoki izoton deb belgilang va protonlar hamda neytronlar sonini yozing. Faqat qog‘ozda.