☰ Mundarija · Kimyo

Atom yadrosi tarkibi. Izotoplar

Darslar 7–8 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
8

Izotoplar. Izobarlar

Darslik: 36–38-betlar
MaqsadIzotop, izobar va izoton tushunchalarini bilish; izotoplar aralashmasi bo‘yicha o‘rtacha nisbiy atom massani hisoblash.
Yangi so‘zlar
izotoplar · isotopesizobarlar · isobarsizotonlar · isotoneso‘rtacha arifmetik qiymat · average (mean) value
Tushuntirish

Izotoplar — protonlar soni bir xil (yadro zaryadi bir xil), neytronlar soni turlicha bo‘lgan atomlar turlari; ular davriy jadvalda bir katakda turadi va kimyoviy xossalari bir xil. Vodorodning uchta izotopi bor: protiy ¹H, deyteriy ²H va tritiy ³H (tritiy radioaktiv, uni faqat maxsus laboratoriyalarda ishlatishadi). Tabiiy elementlar izotoplar aralashmasi bo‘lgani uchun nisbiy atom massa kasr son: Aᵣ = A₁ · w₁ + A₂ · w₂ + …, bunda w — izotopning ulushi. Masalan, mis ⁶³Cu (69 %) va ⁶⁵Cu (31 %) aralashmasi bo‘lib, Aᵣ ≈ 63,6. Izobarlar — massa soni bir xil, yadro zaryadi har xil atomlar (¹⁴C va ¹⁴N), izotonlar esa neytronlar soni bir xil atomlardir (¹⁴C va ¹⁶O, ikkalasida 8 ta neytron).

Namunalar
Litiy: ⁶Li — 7,5 %, ⁷Li — 92,5 %. Aᵣ = 6 · 0,075 + 7 · 0,925 = 0,45 + 6,475 = 6,925 ≈ 6,9.
Magniy: ²⁴Mg 79 %, ²⁵Mg 10 %, ²⁶Mg 11 %. Aᵣ = 24 · 0,79 + 25 · 0,10 + 26 · 0,11 = 18,96 + 2,5 + 2,86 = 24,32 ≈ 24,3.
Sinfda faoliyat

«Izotop kartochkalari»: kartochkalarda ¹H, ²H, ³H, ³⁵Cl, ³⁷Cl, ¹⁴C, ¹⁴N, ¹⁶O yozilgan; juftliklarni izotop, izobar yoki izoton deb belgilang va protonlar hamda neytronlar sonini yozing. Faqat qog‘ozda.

Mashq
1
Izotoplar nimasi bilan farq qiladi, nimasi bilan o‘xshash?
2
³⁷Cl izotopi yadrosida nechta neytron bor (Z = 17)?
3
Elementning ikkita izotopi: massa soni 79 (50 %) va 81 (50 %). O‘rtacha Aᵣ ni toping.
4
Nima uchun elementlarning nisbiy atom massalari ko‘pincha kasr son bo‘ladi?