ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Mineral o‘g‘itlar

Darslar 46–47 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
47

Eng muhim asosiy mineral o‘g‘itlar

Darslik: 189–193-betlar
MaqsadEng muhim azotli, fosforli va kaliyli o‘g‘itlarning formulalari, olinishi va xossalarini bilish; o‘g‘itdagi ozuqa elementi miqdorini hisoblash.
Yangi so‘zlar
selitra · saltpetre (nitrate fertilizer)superfosfat · superphosphatekaliy xlorid · potassium chloridekarbamid · urea
Tushuntirish

Azotli o‘g‘itlar: natriy selitrasi NaNO₃, kaliy selitrasi KNO₃, ammiakli selitra NH₄NO₃ (ω(N) = 35 %), ammoniy sulfat (NH₄)₂SO₄, karbamid (mochevina) CO(NH₂)₂ (ω(N) ≈ 47 %). Ammiakli selitra ammiakka nitrat kislota ta’sir ettirib olinadi: NH₃ + HNO₃ → NH₄NO₃; u namni tortadi va yonuvchi moddalar bilan xavfli, shuning uchun uni quruq va alohida saqlash kerak. Fosforli o‘g‘itlar: fosforit uni (Ca₃(PO₄)₂, suvda erimaydi, kislotali tuproqqa), oddiy superfosfat Ca(H₂PO₄)₂ · CaSO₄ (Ca₃(PO₄)₂ + 2H₂SO₄ → Ca(H₂PO₄)₂ + 2CaSO₄), qo‘sh superfosfat Ca(H₂PO₄)₂ (Ca₃(PO₄)₂ + 4H₃PO₄ → 3Ca(H₂PO₄)₂, 40–50 % P₂O₅), pretsipitat CaHPO₄ · 2H₂O, suyak uni va kompleks ammofos (NH₄H₂PO₄ va (NH₄)₂HPO₄ aralashmasi). Kaliyli o‘g‘itlar: KCl (52–60 % K₂O), silvinit KCl · NaCl, kainit, kaliy nitrat va o‘simlik kuli (asosan K₂CO₃). Silvinit va kainitdagi xlor ba’zi o‘simliklarga zarar qiladi, shuning uchun me’yor oshirilmaydi. Ammoniyli o‘g‘itlar ohakli tuproqqa solinmaydi, chunki ammiak chiqib ketadi. Ko‘p o‘g‘itlar mamlakatimizning kimyo zavodlarida ishlab chiqariladi.

AzotliFosforliKaliyli
NH₄NO₃Ca₃(PO₄)₂KCl
(NH₄)₂SO₄Ca(H₂PO₄)₂KNO₃
CO(NH₂)₂CaHPO₄·2H₂OKCl·NaCl
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Dehqonlar donador o‘g‘itni ko‘pincha sug‘orishdan oldin sochadi. Suv granulalarni eritib, ionlarni ildizlar tomon olib boradi, shuning uchun o‘simlik ozuqani o‘zlashtira oladi.

Kim ishlatadi

O‘g‘it zavodi texnologlari granulalarni tayyorlaydi, agronomlar sochish vaqtini belgilaydi, tuproqshunoslar o‘g‘itning suvda erishini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘qituvchidan yoki o‘simlik o‘stiradigan biror kattadan o‘simlik oziqasini sug‘orishdan oldin beradimi yoki keyin, deb so‘rang va javobini yozib qo‘ying.

Namunalar
NH3 + HNO3→NH4NO3
17 g + 63 g = 80 g
NH₃ + HNO₃ → NH₄NO₃: 17 g + 63 g = 80 g. 800 kg NH₄NO₃ uchun 800·63 : 80 = 630 kg HNO₃ va 800·17 : 80 = 170 kg NH₃ kerak.
ONH₂NH₂C
Ca₃(PO₄)₂ + 2H₂SO₄ → Ca(H₂PO₄)₂ + 2CaSO₄: 310 g + 196 g = 506 g mahsulot (massa saqlanadi: 234 + 272). Karbamid CO(NH₂)₂: Mᵣ = 12 + 16 + 2·(14 + 2) = 60; ω(N) = 28 : 60 ≈ 0,47.
Sinfda faoliyat

«O‘g‘it jadvali»: 12 ta o‘g‘it uchun jadval: nomi, formulasi, ozuqa elementi, qo‘llanish sharti (masalan, ohakli tuproqqa solinmaydi), saqlash qoidasi. Ulardan 3 tasi uchun ozuqa miqdorini hisoblang. Faqat kitob, daftar va kalkulyator.

Mashq
1
NH₄NO₃, (NH₄)₂SO₄ va karbamidni azot miqdori bo‘yicha tartiblang (taxminan 35, 21, 47 %).
2
Oddiy superfosfat qanday olinadi? Tenglama.
3
298 kg KCl dagi K₂O massasi (2KCl → K₂O: 149 → 94)?
4
Nima uchun ammiakli selitrani yonuvchi moddalardan uzoqda saqlash kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKo‘chat uchun o‘g‘it sinoviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →