ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Azot. Ammiak va ammoniy tuzlari

Darslar 38–39 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
39

Azotning vodorodli birikmalari

Darslik: 159–163-betlar
MaqsadAmmiak va ammoniy tuzlarining tuzilishi, olinishi, xossalari, ammoniy ioniga sifat reaksiyasi hamda xavfsizlik qoidalarini bilish.
Yangi so‘zlar
ammiak · ammoniaammoniy ioni · ammonium ionammoniy tuzlari · ammonium saltsdonor-akseptor mexanizmi · donor–acceptor mechanism
Tushuntirish

Ammiak NH₃ — uchburchak piramida shaklidagi qutbli molekula, azotda taqsimlanmagan elektron juft bor. Rangsiz, o‘tkir hidli, havodan taxminan 1,7 marta yengil gaz (Mᵣ = 17); 1 hajm suvda taxminan 700 hajm eriydi. Laboratoriyada ammoniy tuziga ishqor qo‘shib olinadi: 2NH₄Cl + Ca(OH)₂ → CaCl₂ + 2NH₃↑ + 2H₂O (qizdirish bilan, faqat o‘qituvchi). Sanoatda N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ + Q: bosim ortiriladi, harorat o‘rtacha (400–500 °C), katalizator temir. Suvda erib kuchsiz ishqoriy muhit beradi: NH₃ + H₂O ⇌ NH₄⁺ + OH⁻ (ko‘pincha NH₄OH deb yoziladi, lekin bunday alohida modda aslida yo‘q). Kislotalar bilan tuz hosil qiladi: NH₃ + HCl → NH₄Cl, bunda NH₄⁺ donor-akseptor mexanizmi bilan hosil bo‘ladi. Ammiak yonadi: 4NH₃ + 3O₂ → 2N₂ + 6H₂O, katalizatorda esa 4NH₃ + 5O₂ → 4NO + 6H₂O. Ammoniy tuzlari suvda yaxshi eriydi, qizdirilganda parchalanadi, ishqor bilan ammiak ajratadi: NH₄⁺ + OH⁻ → NH₃↑ + H₂O — bu ammoniy ioniga sifat reaksiyasi. Ammiak o‘g‘it, nitrat kislota va sovitgichlar uchun ishlatiladi. U ko‘z va nafas yo‘llarini kuydiradi: hidlab ko‘rilmaydi, xlorli oqartirgich bilan hech qachon aralashtirilmaydi (zaharli gaz hosil bo‘ladi).

HHHN
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Zavodlarda olinadigan ammiakning katta qismi o‘g‘itga aylanadi: uni kislotalar bilan reaksiyaga kiritib, o‘simlik o‘zlashtira oladigan ammoniy tuzlari olinadi.

Kim ishlatadi

Kimyo zavodi xodimlari ammiakni o‘g‘itga aylantiradi, sovutkich muzxonalar texniklari uni sovitish tizimlarida qo‘llaydi, laboratoriya o‘qituvchilari xavfsizlik qoidalarini o‘rgatadi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘g‘it qopi rasmida «ammoniy» bilan boshlanadigan nomni toping va bunday tuzlarning hammasi tuproqqa qaysi elementni berishini yozing.

Namunalar
N2 + 3H2400–500 °C⇄Fe2NH3 + Q
5 mol N₂ → 10 mol NH₃ (224 l)
N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃: 5 mol N₂ dan 10 mol NH₃, ya’ni 10·22,4 = 224 l (n.sh.da). 4NH₃ + 5O₂ → 4NO + 6H₂O da 20 l NH₃ ga 25 l O₂ kerak.
ƒFormula
ω(N) = 28 : 80 = 0,35
Mᵣ(NH₄NO₃) = 14 + 4 + 14 + 48 = 80
NH₄NO₃: Mᵣ = 14 + 4 + 14 + 48 = 80; ω(N) = 28 : 80 = 0,35 (35 %). (NH₄)₂SO₄ + 2NaOH → Na₂SO₄ + 2NH₃↑ + 2H₂O: 1 mol tuzdan 2 mol ammiak.
Sinfda faoliyat

«Xavfsizlik jadvali»: «Ammiak: foydali / xavfli / nima qilmayman / birinchi yordam» ustunli jadval tuzing. Uy tozalagichlarini aralashtirmaslik qoidasini alohida ramkaga yozing. Ammiak eritmasi uyda ochilmaydi va hidlanmaydi; «favvora» tajribasini faqat o‘qituvchi ko‘rsatadi.

Mashq
1
NH₃ molekulasining shakli va bog‘ turi?
2
Ammoniy ioniga sifat reaksiyasini yozing.
3
5 mol N₂ dan n.sh.da necha litr NH₃ olinadi (unum 100 %)?
4
Nima uchun ammiak va xlorli oqartirgichni aralashtirib bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliStend ramkasi zangga qarshiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →