Azotning vodorodli birikmalari
Ammiak NH₃ — uchburchak piramida shaklidagi qutbli molekula, azotda taqsimlanmagan elektron juft bor. Rangsiz, o‘tkir hidli, havodan taxminan 1,7 marta yengil gaz (Mᵣ = 17); 1 hajm suvda taxminan 700 hajm eriydi. Laboratoriyada ammoniy tuziga ishqor qo‘shib olinadi: 2NH₄Cl + Ca(OH)₂ → CaCl₂ + 2NH₃↑ + 2H₂O (qizdirish bilan, faqat o‘qituvchi). Sanoatda N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ + Q: bosim ortiriladi, harorat o‘rtacha (400–500 °C), katalizator temir. Suvda erib kuchsiz ishqoriy muhit beradi: NH₃ + H₂O ⇌ NH₄⁺ + OH⁻ (ko‘pincha NH₄OH deb yoziladi, lekin bunday alohida modda aslida yo‘q). Kislotalar bilan tuz hosil qiladi: NH₃ + HCl → NH₄Cl, bunda NH₄⁺ donor-akseptor mexanizmi bilan hosil bo‘ladi. Ammiak yonadi: 4NH₃ + 3O₂ → 2N₂ + 6H₂O, katalizatorda esa 4NH₃ + 5O₂ → 4NO + 6H₂O. Ammoniy tuzlari suvda yaxshi eriydi, qizdirilganda parchalanadi, ishqor bilan ammiak ajratadi: NH₄⁺ + OH⁻ → NH₃↑ + H₂O — bu ammoniy ioniga sifat reaksiyasi. Ammiak o‘g‘it, nitrat kislota va sovitgichlar uchun ishlatiladi. U ko‘z va nafas yo‘llarini kuydiradi: hidlab ko‘rilmaydi, xlorli oqartirgich bilan hech qachon aralashtirilmaydi (zaharli gaz hosil bo‘ladi).
Zavodlarda olinadigan ammiakning katta qismi o‘g‘itga aylanadi: uni kislotalar bilan reaksiyaga kiritib, o‘simlik o‘zlashtira oladigan ammoniy tuzlari olinadi.
Kimyo zavodi xodimlari ammiakni o‘g‘itga aylantiradi, sovutkich muzxonalar texniklari uni sovitish tizimlarida qo‘llaydi, laboratoriya o‘qituvchilari xavfsizlik qoidalarini o‘rgatadi.
O‘g‘it qopi rasmida «ammoniy» bilan boshlanadigan nomni toping va bunday tuzlarning hammasi tuproqqa qaysi elementni berishini yozing.
«Xavfsizlik jadvali»: «Ammiak: foydali / xavfli / nima qilmayman / birinchi yordam» ustunli jadval tuzing. Uy tozalagichlarini aralashtirmaslik qoidasini alohida ramkaga yozing. Ammiak eritmasi uyda ochilmaydi va hidlanmaydi; «favvora» tajribasini faqat o‘qituvchi ko‘rsatadi.