ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Sulfat kislota sanoati. 2-amaliy ish

Darslar 36–37 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
37

2-amaliy ish. «Oltingugurt» mavzusi bo‘yicha tajribaviy masalalar yechish

Darslik: 151–155-betlar
Maqsad«Oltingugurt» mavzusi bo‘yicha tajribaviy masalalarni o‘qituvchi rahbarligida rejalash va tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
sifat reaksiyasi · qualitative testajratish rejasi · identification plansuyultirilgan va konsentrlangan kislota · dilute and concentrated acidehtiyot choralari · precautions
Tushuntirish

Bu amaliy ishda sulfat kislota, sulfatlar va sulfidlar bo‘yicha masalalar yechiladi. Sulfat kislotani aniqlash uchun BaCl₂ ishlatiladi: H₂SO₄ + BaCl₂ → BaSO₄↓ + 2HCl, oq cho‘kma kislotada erimaydi. Rux bilan suyultirilgan H₂SO₄ vodorod beradi: Zn + H₂SO₄ → ZnSO₄ + H₂; konsentrlangan kislota esa oksidlovchi sifatida SO₂ (zaharli) beradi, shuning uchun bu tajriba faqat o‘qituvchi tomonidan, shamollatish shkafida ko‘rsatiladi. CaCl₂, Na₂S va K₂SO₄ solingan uchta probirkani ajratishda AgNO₃ (CaCl₂ da oq cho‘kma), BaCl₂ (K₂SO₄ da oq cho‘kma) va qo‘rg‘oshin tuzi (Na₂S da qora PbS) ishlatiladi. Na₂S ga kislota qo‘shilmaydi: zaharli H₂S chiqadi. Al₂(SO₄)₃ dan AlCl₃ olish uchun BaCl₂ qo‘shiladi: Al₂(SO₄)₃ + 3BaCl₂ → 3BaSO₄↓ + 2AlCl₃, cho‘kma filtrlanadi. Barcha ishlar ko‘zoynak, qo‘lqop, xalat bilan, o‘qituvchi nazoratida, oz miqdor bilan bajariladi; bariy va qo‘rg‘oshin tuzlari zaharli, hech narsa hidlanmaydi va tatilmaydi; chiqindi maxsus idishga yig‘iladi.

!Xavfsizlik qoidalari
Ko‘zoynak, qo‘lqop, fartuk; faqat o‘qituvchi nazoratida; oz miqdorda; bariy va qo‘rg‘oshin tuzlari zaharli; hech narsani hidlamang va tatib ko‘rmang; Na₂S ga kislota quymang (zaharli H₂S ajraladi); chiqindi maxsus idishga.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ekologiya laboratoriyasi texniklari daryo suvi namunasida sulfat borligini maxsus reaktiv bilan tekshiradi: cho‘kma hosil bo‘lsa, ion bor. Har bir tekshiruvdan oldin maqsad, usul, kutiladigan natija va xavf yoziladi.

Kim ishlatadi

Ekologiya texniklari suv tarkibini tekshiradi, sifat nazoratchilari laboratoriya jurnaliga yozib boradi, o‘qituvchilar xavfsiz tajriba rejasini tuzadi.

Bugun sinab ko‘ring

Oddiy nosozlikni (masalan, ishlamayotgan fonar) tekshirish uchun «maqsad – usul – kutilgan natija – xavf» jadvalini qog‘ozga to‘ldiring; hech narsani ulamang.

Namunalar
Reaktiv (yuqori qator) va natija (pastki qator)
CaCl₂K₂SO₄Na₂S
AgNO₃BaCl₂Pb(NO₃)₂
oq cho‘kmaoq cho‘kmaqora cho‘kma (PbS)
Uchta probirka: 1) AgNO₃ qo‘shilganda CaCl₂ da oq cho‘kma (Na₂S esa qora Ag₂S beradi); 2) BaCl₂ qo‘shilganda faqat K₂SO₄ da oq cho‘kma; 3) qolgan probirka Na₂S, uni qo‘rg‘oshin nitrat bilan qora PbS beradi — taxminni tasdiqlash.
Al2(SO4)3 + 3BaCl2→3BaSO4↓ + 2AlCl3
1 mol → 3 mol BaSO₄ (699 g)
Al₂(SO₄)₃ + 3BaCl₂ → 3BaSO₄↓ + 2AlCl₃: 1 mol Al₂(SO₄)₃ dan 3 mol BaSO₄ (3·233 = 699 g) cho‘kadi. 466 g BaSO₄ (2 mol) hosil bo‘lishi uchun 2 mol, ya’ni 466·98 : 233 = 196 g H₂SO₄ kerak.
Sinfda faoliyat

«Tajriba rejasi»: har bir masala uchun jadval: maqsad — reaktiv — kutilgan natija — tenglama — xavf. Tajribani o‘qituvchi ko‘rsatadi (yoki video), siz kuzatib jadvalga yozasiz. Yakunda: qaysi reaksiya zaharli gaz beradi va nima uchun uni faqat shamollatish shkafida bajaramiz?

Mashq
1
Sulfat ioniga qanday reaktiv ishlatiladi? Kutilgan natija?
2
CaCl₂ va K₂SO₄ eritmalarini qanday ajratasiz?
3
466 g BaSO₄ hosil bo‘lishi uchun necha gramm H₂SO₄ kerak (M(BaSO₄) = 233, M(H₂SO₄) = 98)?
4
Nima uchun Na₂S ga kislota qo‘shib bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z kristall bog‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →