2-amaliy ish. «Oltingugurt» mavzusi bo‘yicha tajribaviy masalalar yechish
Bu amaliy ishda sulfat kislota, sulfatlar va sulfidlar bo‘yicha masalalar yechiladi. Sulfat kislotani aniqlash uchun BaCl₂ ishlatiladi: H₂SO₄ + BaCl₂ → BaSO₄↓ + 2HCl, oq cho‘kma kislotada erimaydi. Rux bilan suyultirilgan H₂SO₄ vodorod beradi: Zn + H₂SO₄ → ZnSO₄ + H₂; konsentrlangan kislota esa oksidlovchi sifatida SO₂ (zaharli) beradi, shuning uchun bu tajriba faqat o‘qituvchi tomonidan, shamollatish shkafida ko‘rsatiladi. CaCl₂, Na₂S va K₂SO₄ solingan uchta probirkani ajratishda AgNO₃ (CaCl₂ da oq cho‘kma), BaCl₂ (K₂SO₄ da oq cho‘kma) va qo‘rg‘oshin tuzi (Na₂S da qora PbS) ishlatiladi. Na₂S ga kislota qo‘shilmaydi: zaharli H₂S chiqadi. Al₂(SO₄)₃ dan AlCl₃ olish uchun BaCl₂ qo‘shiladi: Al₂(SO₄)₃ + 3BaCl₂ → 3BaSO₄↓ + 2AlCl₃, cho‘kma filtrlanadi. Barcha ishlar ko‘zoynak, qo‘lqop, xalat bilan, o‘qituvchi nazoratida, oz miqdor bilan bajariladi; bariy va qo‘rg‘oshin tuzlari zaharli, hech narsa hidlanmaydi va tatilmaydi; chiqindi maxsus idishga yig‘iladi.
Ekologiya laboratoriyasi texniklari daryo suvi namunasida sulfat borligini maxsus reaktiv bilan tekshiradi: cho‘kma hosil bo‘lsa, ion bor. Har bir tekshiruvdan oldin maqsad, usul, kutiladigan natija va xavf yoziladi.
Ekologiya texniklari suv tarkibini tekshiradi, sifat nazoratchilari laboratoriya jurnaliga yozib boradi, o‘qituvchilar xavfsiz tajriba rejasini tuzadi.
Oddiy nosozlikni (masalan, ishlamayotgan fonar) tekshirish uchun «maqsad – usul – kutilgan natija – xavf» jadvalini qog‘ozga to‘ldiring; hech narsani ulamang.
| CaCl₂ | K₂SO₄ | Na₂S |
|---|---|---|
| AgNO₃ | BaCl₂ | Pb(NO₃)₂ |
| oq cho‘kma | oq cho‘kma | qora cho‘kma (PbS) |
«Tajriba rejasi»: har bir masala uchun jadval: maqsad — reaktiv — kutilgan natija — tenglama — xavf. Tajribani o‘qituvchi ko‘rsatadi (yoki video), siz kuzatib jadvalga yozasiz. Yakunda: qaysi reaksiya zaharli gaz beradi va nima uchun uni faqat shamollatish shkafida bajaramiz?