Kimyoviy muvozanat
Faqat mahsulotlar hosil bo‘lish tomoniga boradigan reaksiyalar qaytmas deyiladi (cho‘kma, gaz yoki kam dissotsilanadigan modda hosil bo‘lganda): NaCl + AgNO₃ → AgCl↓ + NaNO₃. Ayni sharoitda ham to‘g‘ri, ham teskari yo‘nalishda boradigan reaksiyalar qaytar deyiladi va ⇌ bilan yoziladi: SO₂ + H₂O ⇌ H₂SO₃, 2SO₂ + O₂ ⇌ 2SO₃. Vaqt o‘tishi bilan to‘g‘ri reaksiya tezligi kamayadi, teskarisi ortadi; ular tenglashganda (v₁ = v₂) kimyoviy muvozanat o‘rnatiladi. Bu dinamik holat: reaksiya to‘xtamaydi, lekin moddalar konsentratsiyasi o‘zgarmaydi. Muvozanatni siljitish mumkin: reagent konsentratsiyasini oshirsak, u sarflanadigan tomonga siljiydi; bosimni oshirsak, gaz molekulalari soni kamayadigan tomonga siljiydi; ekzotermik reaksiyada haroratni pasaytirsak, to‘g‘ri reaksiya tomonga siljiydi. Katalizator muvozanatni siljitmaydi, faqat uning tezroq qaror topishiga yordam beradi. Yopiq idishda CaCO₃ ning parchalanishi ham qaytar, lekin ochiq pechda CO₂ chiqib ketgani uchun reaksiya oxirigacha boradi.
Yopiq shisha gazli suvda CO₂ suvda erigan va muvozanat holatida turadi. Qopqoq ochilsa, bosim pasayadi, muvozanat gaz hosil bo‘ladigan tomonga siljiydi va pufakchalar chiqadi.
Ichimlik ishlab chiqaruvchilar gaz miqdorini boshqaradi, o‘g‘it zavodlari ammiakni muvozanatni siljitib oladi, chuqur sho‘ng‘uvchilar bosimning gaz erishiga ta’sirini hisobga oladi.
Bir stakan sovuq suvni xonada bir soat qoldiring va stakan devorida kichik gaz pufakchalari paydo bo‘lishini kuzating.
«Dinamik muvozanat o‘yini»: ikki stakanni «chap» va «o‘ng» deb belgilang. Chapga 10 ta, o‘ngga 0 ta shar (yoki qog‘oz) soling. Har bosqichda chapdagining yarmini o‘ngga, o‘ngdagining uchdan birini chapga o‘tkazing. Bir necha bosqichdan so‘ng miqdorlar deyarli o‘zgarmasligini yozing. Faqat qog‘oz sharlar yoki tangalar.