ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Reaksiya tezligi. Kimyoviy muvozanat

Darslar 34–35 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
35

Kimyoviy muvozanat

Darslik: 144–146-betlar
MaqsadQaytar va qaytmas reaksiyalarni farqlash, kimyoviy muvozanat tushunchasini va muvozanatni siljituvchi omillarni bilish.
Yangi so‘zlar
qaytar reaksiya · reversible reactionkimyoviy muvozanat · chemical equilibriummuvozanatning siljishi · shift of equilibriumekzotermik reaksiya · exothermic reaction
Tushuntirish

Faqat mahsulotlar hosil bo‘lish tomoniga boradigan reaksiyalar qaytmas deyiladi (cho‘kma, gaz yoki kam dissotsilanadigan modda hosil bo‘lganda): NaCl + AgNO₃ → AgCl↓ + NaNO₃. Ayni sharoitda ham to‘g‘ri, ham teskari yo‘nalishda boradigan reaksiyalar qaytar deyiladi va ⇌ bilan yoziladi: SO₂ + H₂O ⇌ H₂SO₃, 2SO₂ + O₂ ⇌ 2SO₃. Vaqt o‘tishi bilan to‘g‘ri reaksiya tezligi kamayadi, teskarisi ortadi; ular tenglashganda (v₁ = v₂) kimyoviy muvozanat o‘rnatiladi. Bu dinamik holat: reaksiya to‘xtamaydi, lekin moddalar konsentratsiyasi o‘zgarmaydi. Muvozanatni siljitish mumkin: reagent konsentratsiyasini oshirsak, u sarflanadigan tomonga siljiydi; bosimni oshirsak, gaz molekulalari soni kamayadigan tomonga siljiydi; ekzotermik reaksiyada haroratni pasaytirsak, to‘g‘ri reaksiya tomonga siljiydi. Katalizator muvozanatni siljitmaydi, faqat uning tezroq qaror topishiga yordam beradi. Yopiq idishda CaCO₃ ning parchalanishi ham qaytar, lekin ochiq pechda CO₂ chiqib ketgani uchun reaksiya oxirigacha boradi.

tv12345612345670v₁v₂
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yopiq shisha gazli suvda CO₂ suvda erigan va muvozanat holatida turadi. Qopqoq ochilsa, bosim pasayadi, muvozanat gaz hosil bo‘ladigan tomonga siljiydi va pufakchalar chiqadi.

Kim ishlatadi

Ichimlik ishlab chiqaruvchilar gaz miqdorini boshqaradi, o‘g‘it zavodlari ammiakni muvozanatni siljitib oladi, chuqur sho‘ng‘uvchilar bosimning gaz erishiga ta’sirini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir stakan sovuq suvni xonada bir soat qoldiring va stakan devorida kichik gaz pufakchalari paydo bo‘lishini kuzating.

Namunalar
2SO2 + O2400–450 °C⇄V₂O₅2SO3 + Q
3 hajm → 2 hajm: bosim ↑ → o‘ngga; t ↑ → chapga
2SO₂ + O₂ ⇌ 2SO₃ + Q: chapda 3 hajm gaz, o‘ngda 2 hajm. Bosimni oshirsak, muvozanat o‘ngga siljiydi; haroratni oshirsak (ekzotermik) chapga siljiydi, shuning uchun sanoatda 400–450 °C ushlanadi.
N2 + 3H2⇄2NH3 + Q
1 + 3 = 4 hajm → 2 hajm: yuqori bosim NH₃ unumini oshiradi
H₂ + I₂ ⇌ 2HI: chapda 2 hajm, o‘ngda ham 2 hajm. Shuning uchun bosim muvozanatni siljitmaydi. N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ + Q da chapda 1 + 3 = 4 hajm, o‘ngda 2 hajm: yuqori bosim ammiak unumini oshiradi.
Sinfda faoliyat

«Dinamik muvozanat o‘yini»: ikki stakanni «chap» va «o‘ng» deb belgilang. Chapga 10 ta, o‘ngga 0 ta shar (yoki qog‘oz) soling. Har bosqichda chapdagining yarmini o‘ngga, o‘ngdagining uchdan birini chapga o‘tkazing. Bir necha bosqichdan so‘ng miqdorlar deyarli o‘zgarmasligini yozing. Faqat qog‘oz sharlar yoki tangalar.

Mashq
1
Qaytar va qaytmas reaksiyaga bittadan misol keltiring.
2
Kimyoviy muvozanatda tezliklar qanday?
3
N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ da chap tomondagi gaz hajmlari yig‘indisi nechta?
4
Nima uchun katalizator muvozanatni siljitmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKaram, lavlagi yoki qog‘oz?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →