☰ Mundarija · Kimyo

Kislorod guruhchasi. Vodorod sulfid

Darslar 30–31 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
31

Oltingugurtning vodorodli birikmalari

Darslik: 134–135-betlar
MaqsadVodorod sulfidning tuzilishi, olinishi, xossalari va sulfid ioniga sifat reaksiyasini bilish; uning xavfini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
vodorod sulfid · hydrogen sulfidesulfid kislota · hydrosulfuric acidsulfid ioni · sulfide ionkuchli qaytaruvchi · strong reducing agent
Tushuntirish

Vodorod sulfid H₂S — qutbli kovalent molekula (H–S–H), Mᵣ = 34. U rangsiz, kam kontsentratsiyada chirigan tuxumni eslatuvchi hidli, juda zaharli gaz; havodan biroz og‘ir (D = 34 : 29 ≈ 1,17). Havodagi miqdori ko‘paysa, hid sezish qobiliyati yo‘qoladi, shuning uchun hidga ishonib bo‘lmaydi, uni hidlash mumkin emas. Suvda eriydi (1 hajm suvda taxminan 2,5 hajm), eritma — kuchsiz sulfid kislota. Uni sulfidlarga kislota ta’sir ettirib olishadi: FeS + 2HCl → FeCl₂ + H₂S↑ (faqat o‘qituvchi, shamollatish shkafida). H₂S yonadi: kislorod yetarli bo‘lsa 2H₂S + 3O₂ → 2SO₂ + 2H₂O, kam bo‘lsa 2H₂S + O₂ → 2S + 2H₂O. Unda S –2 darajada, shuning uchun u kuchli qaytaruvchi: H₂S + Cl₂ → 2HCl + S. Sulfid ioniga reaktiv — qo‘rg‘oshin nitrat: S²⁻ + Pb²⁺ → PbS↓ (qora cho‘kma). H₂S vulqon gazlarida, ba’zi mineral buloqlarda va chirish jarayonlarida paydo bo‘ladi.

Namunalar
FeS + 2HCl → FeCl₂ + H₂S↑: 1 mol FeS (88 g) dan 1 mol H₂S (22,4 l). 5 mol FeS dan 5·22,4 = 112 l gaz hosil bo‘lardi.
H₂S + Pb(NO₃)₂ → PbS↓ + 2HNO₃. Ionli: S²⁻ + Pb²⁺ → PbS↓. 2H₂S + 3O₂ → 2SO₂ + 2H₂O da S: –2 → +4, 6 elektron beradi: H₂S qaytaruvchi.
Sinfda faoliyat

«Xavf belgisi»: H₂S uchun xavfsizlik varaqasini tayyorlang: formula, xossa, xavf (zaharli, yonuvchan), birinchi yordam (toza havoga chiqarish, shifokorni chaqirish), qaerda uchraydi. Hech qanday gaz olinmaydi; tajriba faqat shamollatish shkafida mutaxassis tomonidan.

Mashq
1
H₂S ning tuzilish formulasi va bog‘ turi?
2
H₂S ning to‘liq va chala yonish tenglamalarini yozing.
3
5 mol FeS dan n.sh.da necha litr H₂S olinadi?
4
Nima uchun H₂S hidiga qarab uning yo‘qligini bilib bo‘lmaydi?