ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo

Elementlarning dastlabki toifalanishi va tabiiy oilalari

Darslar 3–4 · 2 ta dars · I.R. Asqarov, K. G‘opirov, N.X. To‘xtaboyev. Kimyo 8-sinf, qayta ishlangan 4-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
4

Kimyoviy elementlarning tabiiy oilalari

Darslik: 21–24-betlar
MaqsadIshqoriy metallar, galogenlar va inert gazlar oilalarining umumiy xossalarini va ular o‘zgarish qonuniyatini bilish.
Yangi so‘zlar
ishqoriy metallar · alkali metalsgalogenlar · halogensinert gazlar · noble (inert) gasestabiiy oila · natural family
Tushuntirish

Xossalari o‘xshash elementlar tabiiy oilalarni tashkil etadi. Ishqoriy metallar (Li, Na, K, Rb, Cs, Fr) yumshoq, suvdan yengil (Li, Na, K), barcha birikmalarida I valentli, gidroksidlari suvda yaxshi eriydigan ishqorlar: 2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂↑. Litiydan seziyga o‘tganda suyuqlanish harorati pasayadi (Li ≈ 181 °C, Na ≈ 98 °C, K ≈ 64 °C, Cs ≈ 28 °C), faollik esa ortadi. Galogenlar (F, Cl, Br, I) vodorod bilan uchuvchan HF, HCl, HBr, HI hosil qiladi, ularning suvdagi eritmalari kislotalar; vodorodli birikma va tuzlarda I valentli, yuqori oksidlarida (ftordan tashqari) VII valentli: H₂ + Cl₂ → 2HCl. Inert gazlar (He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn) bir atomli molekulalardan iborat va deyarli reaksiyaga kirishmaydi. Mg–Ca, Al–B, C–Si, N–P juftliklari ham o‘xshash xossalarga ega. Ishqoriy metallar suv bilan shiddatli reaksiyaga kirishadi, shuning uchun bunday tajribani faqat o‘qituvchi himoya vositalarida, kichik miqdorda ko‘rsatadi.

IAIIAIIIAIVAVAVIAVIIAVIIIA1234HHeLiBeBCNOFNeNaMgAlSiPSClArKCaScTiVCrMnFeCoNiCuZnGaGeAsSeBrKr
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bola geliy to‘ldirilgan sharni ushlab turibdi, shar yuqoriga intiladi. Geliy havodan taxminan 29 : 4 ≈ 7 marta yengil va u inert gaz, shuning uchun hech narsa bilan reaksiyaga kirishmaydi.

Kim ishlatadi

Payvandchilar argonni himoya gazi sifatida ishlatadi, reklama yozuvi ustalari neon bilan to‘ldirilgan nay yasaydi, tibbiyot muhandislari MRT magnitlarini suyuq geliy bilan sovutadi.

Bugun sinab ko‘ring

Oziq-ovqat tuzi qadog‘idagi «yodlangan» yozuvini toping: yod galogenlar oilasidan. Tatib ko‘rmang.

Namunalar
2K + 2H2O→2KOH + H2↑
Kaliy: 2K + 2H₂O → 2KOH + H₂↑. Galogenlar: 2Na + Cl₂ → 2NaCl; 2Al + 3Br₂ → 2AlBr₃. Oila a’zolari o‘xshash tenglamalar beradi.
2Na + 2H2O→2NaOH + H2↑
23 g Na (1 mol) → 40 g NaOH (1 mol)
23 g natriy (1 mol) suvdan 1 mol NaOH hosil qiladi, uning massasi 40 g/mol · 1 mol = 40 g; 2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂↑ da Na : NaOH = 1 : 1.
Sinfda faoliyat

«Oilani toping»: kartochkalarda LiCl, KBr, NaF, HCl, He, Rb₂O ... yozilgan; o‘quvchilar ularni «ishqoriy metall», «galogen», «inert gaz» ustunlariga ajratadi. Uyda ishqoriy metallar bilan hech qanday tajriba o‘tkazilmaydi.

Mashq
1
Galogenlar oilasiga qaysi to‘rt element kiradi?
2
23 g natriy suv bilan reaksiyaga kirishsa, necha gramm NaOH hosil bo‘ladi?
3
HBr ning suvdagi eritmasi qanday nomlanadi va qanday xossaga ega?
4
Nima uchun inert gazlar molekulalari bir atomli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSinov zaryadi uchun tayanchHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →