ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geometriya

Skalar ko‘paytma. Vektorlarning fizik talqini

Darslar 47–48 · 2 ta dars · A. A. Rahimqoriyev, M. A. To‘xtaxo‘jayeva. Geometriya, 8-sinf (umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), uzviylashtirilgan dasturga mos qayta ishlangan 3-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2014
48

Vektorlarning fizik va geometrik talqinlari

Darslik: 148-bet
MaqsadVektorlarning fizik talqinini: kuchlar yig‘indisi, siljish va vektor kattaliklarni bilish.
Yangi so‘zlar
teng ta’sir etuvchi kuch · resultant forcesiljish vektori · displacement vectorvektor kattalik · vector quantitykuchni yoyish · resolving a force
Tushuntirish

Kuchni strelka bilan chizish qulay: strelka kuch qaysi tomonga ta’sir qilsa, o‘sha tomonga qaraydi, uzunligi esa kuch qancha katta bo‘lsa, shuncha uzun olinadi. Bir nuqtada ta’sir qiluvchi ikki kuchning teng ta’sir etuvchisi shu kuchlar vektorlarining yig‘indisi: →c = →a + →b. Aksincha, kuchni berilgan ikki yo‘nalish bo‘yicha ikki kuch yig‘indisi shaklida yozish kuchni yoyish deyiladi. Jismning ilgarilama harakatida uning barcha nuqtalari bir xil masofaga bir tomonga siljiydi, shuning uchun siljish vektor bilan beriladi. Tezlik, kuch kabi kattaliklar moduldan tashqari yo‘nalish bilan ham aniqlanadi, ularni vektor kattaliklar deymiz; masalan, tezlik moduli m/s da, kuch moduli esa nyutonda (N) o‘lchanadi.

F₁F₂FO
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Samolyot sharqqa 240 km/soat tezlikda uchmoqda, yon shamol uni shimolga 70 km/soat tezlikda suryapti. Yerga nisbatan tezligi √(240² + 70²) = √62 500 = 250 km/soat. Tezliklar vektor kabi qo‘shiladi.

Kim ishlatadi

Uchuvchi va dengizchi haqiqiy tezligini hisoblaydi, ko‘prik loyihachisi trosdagi kuchlarni qo‘shadi, fizika o‘qituvchisi kuchlarning teng ta’sir etuvchisini topadi.

Bugun sinab ko‘ring

Katakli qog‘ozda boshlang‘ich nuqtadan 9 katak sharqqa va 12 katak shimolga yo‘l chizing. Boshidan oxirigacha to‘g‘ri masofani avval Pifagor teoremasi bilan toping, so‘ng uzunligini qog‘oz tasmaga belgilab, katak chizig‘i bo‘ylab sanab tekshiring.

Namunalar
30 N40 N
Bir to‘g‘ri chiziqda bir tomonga ta’sir etuvchi 30 N va 40 N kuchlar teng ta’sir etuvchisi 70 N; qarama-qarshi tomonga bo‘lsa 40 − 30 = 10 N.
6 N8 NO
O‘zaro perpendikulyar 6 N va 8 N kuchlarning teng ta’sir etuvchisi to‘g‘ri to‘rtburchak diagonali: √(36 + 64) = 10 N.
Sinfda faoliyat

«Ikki bola — bitta arava»: qog‘ozda aravaga ikki tomondan ta’sir etuvchi ikkita kuchni strelkalar bilan chizing va teng ta’sir etuvchini parallelogramm qoidasi bilan yasang (haqiqiy arava tortish shart emas).

Mashq
1
O‘zaro perpendikulyar 12 N va 5 N kuchlarning teng ta’sir etuvchisi necha N?
2
Bir to‘g‘ri chiziqda qarama-qarshi ta’sir etuvchi 25 N va 9 N kuchlarning teng ta’sir etuvchisi necha N?
25 N9 N
3
Bola 3 m sharqqa, so‘ng 4 m shimolga yurdi. Siljish vektorining moduli necha m?
4
Nima uchun ikki mashinaning tezlik moduli teng bo‘lsa ham, qarama-qarshi harakatlansa, tezlik vektorlari teng emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliElektromagnitli metall saralagichHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →