ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geometriya

Vatar va diametr xossalari

Darslar 35 · 1 ta dars · A. A. Rahimqoriyev, M. A. To‘xtaxo‘jayeva. Geometriya, 8-sinf (umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), uzviylashtirilgan dasturga mos qayta ishlangan 3-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2014
35

Aylana vatari va diametrining xossalari

Darslik: 109–110-betlar
MaqsadVatarga perpendikular diametr xossasini va vatar uzunligini cheklovchi xossani bilish.
Yangi so‘zlar
vatar o‘rtasi · midpoint of a chordmarkazdan vatargacha masofa · distance from the centre to a chordo‘rta perpendikulyar · perpendicular bisectorteng yonli uchburchak · isosceles triangle
Tushuntirish

Teorema: vatarga perpendikular diametr shu vatarni va unga tiralgan yoyni teng ikkiga bo‘ladi. Isbot: OA = OB = R bo‘lgani uchun AOB teng yonli uchburchak, markazdan vatarga tushirilgan OP perpendikulyar esa uning balandligi, medianasi va bissektrisasi bo‘ladi. Shu sababli AP = PB va ∠AOP = ∠BOP, ya’ni yoylar ham teng. Ikkinchi teorema: vatar diametrdan katta bo‘lmaydi, chunki OPB to‘g‘ri burchakli uchburchakda PB katet, OB gipotenuza, shuning uchun 2PB ≤ 2OB. Natijalar: vatar o‘rtasidan o‘tuvchi diametr vatarga perpendikulyar; vatarning o‘rta perpendikulyari aylana markazidan o‘tadi. Radius R, markazdan vatargacha masofa d bo‘lsa, vatarning yarmi uchun (yarmi)² = R² − d².

ABOPCD
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Radiusi 50 cm bo‘lgan dumaloq stol ustini to‘g‘ri chiziq bo‘ylab kesib, tekis qirra 80 cm bo‘lsin. Markazdan shu qirragacha masofa 50² − 40² = 900 dan 30 cm. Diametr yoki radius bo‘yicha vatar o‘rnini aniqlash mumkin.

Kim ishlatadi

Duradgor dumaloq bo‘lakdan to‘g‘ri chekka kesadi, ravoqli deraza ustasi o‘lchamlarni hisoblaydi, tosh ustasi ravoqning egri yuqori qismini shakllantiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Katakli qog‘ozga radiusi 5 katak bo‘lgan aylanani qo‘lda chizing va markazdan 4 katak narida vatar o‘tkazing. Vatar uzunligini Pifagor teoremasi bilan oldindan toping, so‘ng kataklarni sanab tekshiring.

Namunalar
AB = 2413?ABOP
R = 13, vatar 24: yarmi 12, markazdan masofa d² = 169 − 144 = 25, d = 5.
AB = ?106ABOP
R = 10, d = 6: yarim vatar kvadrati 100 − 36 = 64, yarmi 8, vatar 16.
Sinfda faoliyat

«Vatar o‘rtasi»: qog‘ozdan aylana shaklini kesib (kattalar yordamida), uni vatar bo‘ylab buklab, buklanish chizig‘i markazdan o‘tishini tekshiring.

Mashq
1
Radiusi 17, vatari 30 bo‘lgan aylanada markazdan vatargacha masofa nechaga teng?
2
Radiusi 5, markazdan vatargacha masofa 3. Vatar uzunligi nechaga teng?
3
Uzunligi 18 bo‘lgan vatarga diametr perpendikulyar qilib o‘tkazilgan. U vatarni qanday uzunlikdagi qismlarga bo‘ladi?
4
Nima uchun vatarga perpendikulyar diametr uni teng ikkiga bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKaram, lavlagi yoki qog‘oz?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →