Aylana vatari va diametrining xossalari
Teorema: vatarga perpendikular diametr shu vatarni va unga tiralgan yoyni teng ikkiga bo‘ladi. Isbot: OA = OB = R bo‘lgani uchun AOB teng yonli uchburchak, markazdan vatarga tushirilgan OP perpendikulyar esa uning balandligi, medianasi va bissektrisasi bo‘ladi. Shu sababli AP = PB va ∠AOP = ∠BOP, ya’ni yoylar ham teng. Ikkinchi teorema: vatar diametrdan katta bo‘lmaydi, chunki OPB to‘g‘ri burchakli uchburchakda PB katet, OB gipotenuza, shuning uchun 2PB ≤ 2OB. Natijalar: vatar o‘rtasidan o‘tuvchi diametr vatarga perpendikulyar; vatarning o‘rta perpendikulyari aylana markazidan o‘tadi. Radius R, markazdan vatargacha masofa d bo‘lsa, vatarning yarmi uchun (yarmi)² = R² − d².
Radiusi 50 cm bo‘lgan dumaloq stol ustini to‘g‘ri chiziq bo‘ylab kesib, tekis qirra 80 cm bo‘lsin. Markazdan shu qirragacha masofa 50² − 40² = 900 dan 30 cm. Diametr yoki radius bo‘yicha vatar o‘rnini aniqlash mumkin.
Duradgor dumaloq bo‘lakdan to‘g‘ri chekka kesadi, ravoqli deraza ustasi o‘lchamlarni hisoblaydi, tosh ustasi ravoqning egri yuqori qismini shakllantiradi.
Katakli qog‘ozga radiusi 5 katak bo‘lgan aylanani qo‘lda chizing va markazdan 4 katak narida vatar o‘tkazing. Vatar uzunligini Pifagor teoremasi bilan oldindan toping, so‘ng kataklarni sanab tekshiring.
«Vatar o‘rtasi»: qog‘ozdan aylana shaklini kesib (kattalar yordamida), uni vatar bo‘ylab buklab, buklanish chizig‘i markazdan o‘tishini tekshiring.