☰ Mundarija · Geometriya

Ichki va tashqi chizilgan aylana

Darslar 38–39 · 2 ta dars · A. A. Rahimqoriyev, M. A. To‘xtaxo‘jayeva. Geometriya, 8-sinf (umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), uzviylashtirilgan dasturga mos qayta ishlangan 3-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2014
38

Ichki chizilgan aylana

Darslik: 118–120-betlar
MaqsadKo‘pburchakka ichki chizilgan aylana va tashqi chizilgan ko‘pburchak xossalarini bilish.
Yangi so‘zlar
ichki chizilgan aylana · incircletashqi chizilgan ko‘pburchak · circumscribed polygonbissektrisa · angle bisectorqarama-qarshi tomonlar · opposite sides
Tushuntirish

Ko‘pburchakning hamma tomonlari aylanaga urinsa, ko‘pburchak aylanaga tashqi chizilgan, aylana esa unga ichki chizilgan deyiladi. Ichki chizilgan aylana markazi ko‘pburchakning hamma tomonlaridan bir xil uzoqlikda yotadi. Har qanday uchburchakka faqat bitta ichki aylana chizish mumkin; uning markazi uchburchak bissektrisalarining kesishgan nuqtasi, chunki burchak tomonlaridan teng uzoqlikdagi nuqta bissektrisada yotadi. Tashqi chizilgan to‘rtburchakda qarama-qarshi tomonlar yig‘indilari teng: AB + CD = AD + BC. Isbot bir nuqtadan o‘tkazilgan urinma kesmalarining tengligiga asoslanadi: AE = AQ, BE = BF, CP = CF, DP = DQ larni qo‘shamiz. Teskarisi ham to‘g‘ri: qavariq to‘rtburchakda qarama-qarshi tomonlar yig‘indilari teng bo‘lsa, unga aylana ichki chizish mumkin.

Namunalar
Uchburchakning uchlaridan urinish nuqtalarigacha masofalar 3, 4, 7. Tomonlari 3 + 4 = 7, 4 + 7 = 11, 3 + 7 = 10; perimetri 28.
Tashqi chizilgan ABCD da AB = 9, BC = 7, CD = 12: AD = 9 + 12 − 7 = 14.
Sinfda faoliyat

«Bissektrisalar kesishuvi»: uchburchak chizib, ikkita burchak bissektrisasini transportir bilan chizing; kesishgan nuqtadan tomonlargacha masofalarni o‘lchab, tengligini tekshiring.

Mashq
1
Uchburchakning uchlaridan urinish nuqtalarigacha masofalar 2, 5 va 6. Perimetri nechaga teng?
2
Tashqi chizilgan to‘rtburchakda AB = 8, CD = 11, BC = 9. AD nechaga teng?
3
Aylanaga tashqi chizilgan trapetsiyaning yon tomonlari 6 va 10. O‘rta chizig‘i nechaga teng?
4
Nima uchun ichki chizilgan aylana markazi uchburchak bissektrisalarida yotadi?