ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geometriya

To‘g‘ri chiziq va aylana. Urinma

Darslar 36 · 1 ta dars · A. A. Rahimqoriyev, M. A. To‘xtaxo‘jayeva. Geometriya, 8-sinf (umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), uzviylashtirilgan dasturga mos qayta ishlangan 3-nashr. «Yangiyo‘l Poligraf Servis», Toshkent, 2014
36

To‘g‘ri chiziq bilan aylananing o‘zaro joylashishi. Aylanaga urinma

Darslik: 111–113-betlar
MaqsadTo‘g‘ri chiziq va aylananing o‘zaro joylashuvini hamda urinma xossalarini bilish.
Yangi so‘zlar
urinma · tangenturinish nuqtasi · point of tangencykesuvchi · secantmarkazdan to‘g‘ri chiziqqacha masofa · distance from the centre to the line
Tushuntirish

Aylana markazi O dan to‘g‘ri chiziqqacha bo‘lgan masofa d ni radius R bilan solishtiramiz. Agar d > R bo‘lsa, to‘g‘ri chiziq va aylana umumiy nuqtaga ega emas; d = R bo‘lsa, ular bitta umumiy nuqtaga ega; d < R bo‘lsa, ikkita umumiy nuqtaga ega va to‘g‘ri chiziq kesuvchi deyiladi. Aylana bilan faqat bitta umumiy nuqtaga ega bo‘lgan to‘g‘ri chiziq urinma, umumiy nuqta esa urinish nuqtasi deyiladi. Urinma urinish nuqtasiga o‘tkazilgan radiusga perpendikulyar; teskarisi ham to‘g‘ri: radius oxiridan unga perpendikulyar o‘tgan to‘g‘ri chiziq urinmadir. Aylana tashqarisidagi nuqtadan o‘tkazilgan ikki urinma kesmalari o‘zaro teng.

tashqaridaurinmakesuvchiOTMN
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Velosiped g‘ildiragi yo‘lga faqat bitta nuqtada tegadi va shu nuqtaga o‘tkazilgan radius yo‘lga perpendikulyar. Sportda bolg‘a uloqtirishda to‘p qo‘ldan chiqqan joydagi urinma bo‘ylab uchib ketadi.

Kim ishlatadi

Velosiped ustasi zanjirni ikki tishli g‘ildirakning urinmalari bo‘ylab o‘rnatadi, yo‘l loyihachisi burilishlarni silliq qiladi, sportchi otish yo‘nalishini tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Tangani yoki dumaloq qopqoqni chizg‘ich yoniga qo‘yib yumalating. Qancha nuqtada chizg‘ichga tegib turishini kuzating va tegish nuqtasidagi radiusni chizing.

Namunalar
R = 9d = 12O
R = 9, d = 12: d > R, to‘g‘ri chiziq va aylana umumiy nuqtaga ega emas.
5?OA = 13OAT
Markazdan 13 uzoqlikdagi A nuqtadan R = 5 aylanaga urinma o‘tkazildi. Urinma kesmasi uchun 13² − 5² = 144, ya’ni 12.
Sinfda faoliyat

«Urinuvchi tayoq»: dumaloq idish (masalan, tarelka) chetiga o‘lchagich tegizib qo‘ying va tegish nuqtasidagi radius bilan o‘lchagich orasidagi burchak to‘g‘ri ekanini burchak shablon bilan tekshiring.

Mashq
1
R = 10, d = 6. To‘g‘ri chiziq va aylana nechta umumiy nuqtaga ega?
2
Markazdan 17 uzoqlikdagi nuqtadan R = 8 aylanaga urinma o‘tkazildi. Urinma kesmasi nechaga teng?
3
Tashqi nuqtadan aylanaga ikkita urinma o‘tkazildi, birining kesmasi 14 sm. Ikkala kesma uzunliklari yig‘indisi necha sm?
14 sm?OPT1T2
4
Nima uchun urinma urinish nuqtasiga o‘tkazilgan radiusga perpendikulyar?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z kristall bog‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →