Pifagor teoremasining isboti
Katetlari a, b va gipotenuzasi c bo‘lgan to‘g‘ri burchakli uchburchakni olamiz va tomoni a + b bo‘lgan ikkita bir xil kvadrat chizamiz. Birinchisini to‘rtta o‘sha uchburchakka va tomoni c bo‘lgan o‘rtadagi to‘rtburchakka ajratamiz; bu to‘rtburchakning to‘rt tomoni c ga teng, burchagi esa 180° − (o‘tkir burchaklar yig‘indisi) = 90°, demak u kvadrat. Ikkinchisini yana to‘rtta shunday uchburchakka hamda tomonlari a va b bo‘lgan ikkita kvadratga ajratamiz. Ikkala kvadratning yuzi bir xil, shuning uchun 4S + c² = 4S + a² + b², bunda S — bitta uchburchakning yuzi. Ikkala tomondan 4S ni ayirsak, c² = a² + b² hosil bo‘ladi.
Mozaika ustasi katta kvadrat chegarasiga 4 ta bir xil to‘g‘ri burchakli uchburchakni joylaydi. Kateti 12 va 35 bo‘lsa, katta kvadrat 47² = 2209, uchburchaklar 4 · 210 = 840, o‘rtadagi kvadrat 2209 − 840 = 1369 = 37². Dalil yuzlarni solishtirishga asoslanadi.
Mozaika ustasi va plitka teruvchi shakllarni qayta joylashtirib, yuzlarni solishtiradi. Mavzu halol aytganda hisoblashdan ko‘ra «nega shunday?» deb mulohaza qilishni o‘rgatadi.
Katakli qog‘ozda tomoni 7 katak kvadrat chizing va ichiga kateti 2 va 5 bo‘lgan 4 uchburchakni joylashtiring. O‘rtadagi kvadrat yuzi 49 − 20 = 29 ekanini tekshiring.
«Kvadratni qayta yig‘ish»: katakli qog‘ozda tomoni 7 katak bo‘lgan kvadrat chizing va uni 3 va 4 katetli to‘rtta uchburchak bilan ikki xil usulda to‘ldirishga urinib ko‘ring.