☰ Mundarija · Geografiya

Janubiy iqtisodiy rayon va Qashqadaryo viloyati

Darslar 53–54 · 2 ta dars · P. Musayev, J. Musayev. Geografiya: O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi, 8-sinf. To‘ldirilgan oltinchi nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, Toshkent, 2019
54

Qashqadaryo viloyati

Darslik: 153–157-betlar
MaqsadQashqadaryo viloyatining sug‘orilishi, neft-gaz sanoati, qishloq xo‘jaligi va shaharlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Amu—Qarshi mashina kanali · Amu–Karshi pumped canalbahorikor don · rain-fed spring graingaz-kimyo · gas chemistryQarshi cho‘li · Karshi Steppe
Tushuntirish

Qashqadaryo viloyati mamlakat maydonining taxminan 6—7 foizini egallaydi, aholisi taxminan 9—10 foiz. Viloyatda sug‘orishga yaroqli yer ko‘p, lekin suv tanqis, shuning uchun ko‘p yerga bahorikor don ekiladi. Qashqadaryo vodiysi Qashqadaryo va uning irmoqlari, Zarafshon suvi (Eski Anhor orqali), Chimqo‘rg‘on, Pachkamar, Hisorak suv omborlari hamda Amu—Qarshi mashina kanali bilan sug‘oriladi; bu kanalda kuchli nasos stansiyalari suvni yuz metrdan ortiq balandlikka ko‘taradi va Talimarjon suv omboriga yetkazadi. Qarshi cho‘lida ixtisoslashgan paxta, meva va chorvachilik xo‘jaliklari tashkil etilgan. Viloyat g‘alla va paxta ekin maydoni bo‘yicha mamlakatda oldingi o‘rinlarda; Kitob—Shahrisabz botig‘ida paxta, meva, sabzavot va uzum yetishtiriladi, Qarshi uzumi shirinligi bilan mashhur. Qashqadaryo mamlakat neft va gaz sanoatining tayanchi: Sho‘rtan va Muborak gaz konlari, Ko‘kdumaloq va boshqa kon hamda gazni qayta ishlash majmualari bor, yoqilg‘i sanoati yalpi mahsulot bo‘yicha mamlakatda oldingi o‘rinda turgan; so‘nggi yillarda ayrim konlarda qazib olish kamayib borayotgani bois yangi konlar izlanadi. Talimarjon issiqlik elektr stansiyasi va gaz-kimyo majmualari ham viloyatga xos. Dehqonobodda kaliyli o‘g‘it zavodi ishlaydi. Qarshi — viloyat markazi va sanoat tuguni, yengil va oziq-ovqat sanoati yetakchi; Shahrisabz hunarmandchilik markazi va Amir Temur tug‘ilgan joy, Oqsaroy yodgorligi bilan mashhur.

Namunalar
Amu—Qarshi kanali suvni nasos bilan balandlikka ko‘tarishi uchun juda ko‘p elektr energiya sarflaydi; shuning uchun suvni tejash katta ahamiyatga ega.
Gaz konlarida qazib olish kamayganda yangi konlar qidiriladi va gazni chuqurroq qayta ishlash (gaz-kimyo) orqali qiymat oshiriladi.
Sinfda faoliyat

Atlasdan Qashqadaryo viloyatidagi Qarshi, Shahrisabz va Muborak shaharlarini toping va Qarshidan Shahrisabzgacha yo‘nalishni ayting.

Mashq
1
Qashqadaryo qaysi sanoatning tayanchi hisoblanadi?
2
Amu—Qarshi kanalida nasoslar nima uchun kerak?
3
Nima uchun viloyatda bahorikor dehqonchilik keng tarqalgan?
4
Nasos stansiyalarining har biri suvni 33 m ko‘tarsa (faraz), 4 ta stansiya jami necha metr?