ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Qon va uning tarkibi

Darslar 15–16 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
16

Qonning kimyoviy tarkibi

Darslik: 47–48-betlar
MaqsadQon plazmasi va shaklli elementlari, hosil bo‘lishi hamda qon ivishi jarayonini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
plazma · plasmatrombotsit · plateletfibrin · fibrin, protein threads of a clotgemofiliya · haemophilia, inherited clotting disorder
Tushuntirish

Qon suyuq biriktiruvchi to‘qima bo‘lib, plazma va shaklli elementlardan (eritrotsitlar, leykotsitlar, trombotsitlar) iborat. Plazmaning taxminan 90 % i suv, qolgani oqsillar (taxminan 7 %), yog‘lar, karbonsuvlar va mineral tuzlardir; tarkibi doimiy saqlanadi. Qon hujayralari asosan suyaklarning g‘ovak moddasidagi qizil ilikda hosil bo‘ladi. Trombotsitlar – yadrosiz mayda qon plastinkalari (hujayra bo‘lakchalari) bo‘lib, qon ivishida ishtirok etadi. Tomir shikastlansa, trombotsitlar yorilib, plazmadagi protrombinni trombinga aylantiruvchi modda chiqaradi; trombin eruvchan fibrinogenni erimaydigan fibrin iplariga aylantiradi, ularga qon hujayralari yopishib, qon laxtasi (tromb) jarohatni berkitadi. Jarayon uchun kalsiy tuzlari kerak; sog‘lom odamda kichik jarohatdan qon bir necha daqiqada to‘xtaydi. Ivish buzilishi – gemofiliya – irsiy kasallik; unda hatto kichik jarohatda ham qon ko‘p ketadi, shuning uchun shifokor nazorati zarur.

90%7%suvoqsillarboshqa moddalar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qon topshirish markazi olingan qonni qismlarga ajratishi mumkin: qizil hujayralar, qon plastinkalari va plazma. Bitta donor qoni bir necha bemorga turli maqsadda yordam beradi.

Kim ishlatadi

Qon markazi xodimi donor qonini saqlaydi, laborant uni qismlarga ajratadi, shifokor bemorga kerakli qismini belgilaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Probirkadagi qon uzoq turib qolsa qanday ko‘rinishini chizing va qismlarini nomlang.

Namunalar
Kichik tirnalganda 3–5 daqiqada qon to‘xtaydi: tromb jarohat og‘zini berkitadi.
Donor qonini saqlashda kalsiy bog‘lanadi va qon ivimaydi; bu qon ivishida kalsiy zarurligini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat

Daftarga qon ivishi zanjirini strelkalar bilan chizing: tomir shikasti → trombotsitlar yoriladi → protrombin → trombin → fibrinogen → fibrin → tromb. Do‘stingizga ketma-ketlikni so‘rang.

Mashq
1
Qon plazmasi nimalardan iborat?
2
Qon hujayralari qayerda hosil bo‘ladi?
3
Qon ivishi bosqichlarini ayting.
4
Nima uchun tomirlar ichida qon odatda ivib qolmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKutubxona chirog‘i boshqargichiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →