Muskullar
Odamda uch xil muskul to‘qimasi bor: skelet muskullari – ko‘ndalang-targ‘il, tez va kuchli qisqaradi, ixtiyorga bo‘ysunadi; yurak muskullari ham ko‘ndalang-targ‘il, ixtiyorga bog‘liq emas; silliq muskullar ichak, qon tomirlari, qovuq devorida bo‘lib, sekin qisqaradi va ixtiyorga bo‘ysunmaydi. Skelet muskullari fassiya bilan o‘ralgan, uchlari paylar orqali suyaklarga yopishadi, qon tomirlari va nervlar bilan ta’minlangan; odamda 600 dan ortiq muskul bor. Muskullar juft ishlaydi: bukuvchi (masalan, yelkaning ikki boshli muskuli) qisqarib, yozuvchi (uch boshli muskul) bo‘shashganda tirsak bukiladi; teskarisi – yoziladi. Muskul qisqarganda energiya sarflanadi, energiya oziq moddalar parchalanishidan olinadi. Uzoq ishda ish qobiliyati vaqtincha pasayadi – bu charchash; dam olgach tiklanadi. Muskullarga nerv impulslari kelib, retseptorlar impulsni orqa miyaga, undan harakatlantiruvchi nervlar orqali muskulga uzatadi; ixtiyoriy harakatni bosh miya po‘stlog‘i boshqaradi.
Tirsagingizni bukib-yozib, ikki boshli va uch boshli muskullarni qo‘l bilan sekin paypaslab, qaysi biri qachon qattiqlashishini kuzating. Yengil harakat qiling, og‘riq paydo bo‘lsa to‘xtating.