Muskullar
Odamda uch xil muskul to‘qimasi bor: skelet muskullari – ko‘ndalang-targ‘il, tez va kuchli qisqaradi, ixtiyorga bo‘ysunadi; yurak muskullari ham ko‘ndalang-targ‘il, ixtiyorga bog‘liq emas; silliq muskullar ichak, qon tomirlari, qovuq devorida bo‘lib, sekin qisqaradi va ixtiyorga bo‘ysunmaydi. Skelet muskullari fassiya bilan o‘ralgan, uchlari paylar orqali suyaklarga yopishadi, qon tomirlari va nervlar bilan ta’minlangan; odamda 600 dan ortiq muskul bor. Muskullar juft ishlaydi: bukuvchi (masalan, yelkaning ikki boshli muskuli) qisqarib, yozuvchi (uch boshli muskul) bo‘shashganda tirsak bukiladi; teskarisi – yoziladi. Muskul qisqarganda energiya sarflanadi, energiya oziq moddalar parchalanishidan olinadi. Uzoq ishda ish qobiliyati vaqtincha pasayadi – bu charchash; dam olgach tiklanadi. Muskullarga nerv impulslari kelib, retseptorlar impulsni orqa miyaga, undan harakatlantiruvchi nervlar orqali muskulga uzatadi; ixtiyoriy harakatni bosh miya po‘stlog‘i boshqaradi.
| Muskul | Xususiyati |
|---|---|
| skelet | ko‘ndalang-targ‘il; tez va kuchli; ixtiyorga bo‘ysunadi |
| yurak | ko‘ndalang-targ‘il; ixtiyorga bog‘liq emas |
| silliq | ichak, tomirlar, qovuq devorida; sekin; ixtiyorsiz |
To‘p ilishni o‘rganayotgan o‘quvchi avvaliga har bir harakatni o‘ylab qiladi. Bir necha hafta mashq qilgach, qo‘llar deyarli o‘zi to‘g‘ri harakat qiladi. Ixtiyoriy mushaklar miyaga bo‘ysunadi va mashq bilan harakat silliqlashadi.
Pianinochi barmoq harakatlarini mashq qiladi, fizioterapevt jarohatdan keyin harakatni tiklashga yordam beradi, jismoniy tarbiya o‘qituvchisi yangi mashqni bosqichma-bosqich o‘rgatadi.
Mushtingizni o‘n marta tez siqib oching, o‘n soniya dam oling va yana urinib ko‘ring; farqni sezing.
| Tirsak | Ikki boshli | Uch boshli |
|---|---|---|
| bukiladi | qisqaradi | bo‘shashadi |
| yoziladi | bo‘shashadi | qisqaradi |
Tirsagingizni bukib-yozib, ikki boshli va uch boshli muskullarni qo‘l bilan sekin paypaslab, qaysi biri qachon qattiqlashishini kuzating. Yengil harakat qiling, og‘riq paydo bo‘lsa to‘xtating.