ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Birinchi yordam va muskullar

Darslar 11–12 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
12

Muskullar

Darslik: 36–39-betlar
MaqsadMuskul turlari, skelet muskullari tuzilishi, ishlashi, charchash va boshqarilishini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
bukuvchi muskul · flexor muscleyozuvchi muskul · extensor musclepay · tendoncharchash · fatigue
Tushuntirish

Odamda uch xil muskul to‘qimasi bor: skelet muskullari – ko‘ndalang-targ‘il, tez va kuchli qisqaradi, ixtiyorga bo‘ysunadi; yurak muskullari ham ko‘ndalang-targ‘il, ixtiyorga bog‘liq emas; silliq muskullar ichak, qon tomirlari, qovuq devorida bo‘lib, sekin qisqaradi va ixtiyorga bo‘ysunmaydi. Skelet muskullari fassiya bilan o‘ralgan, uchlari paylar orqali suyaklarga yopishadi, qon tomirlari va nervlar bilan ta’minlangan; odamda 600 dan ortiq muskul bor. Muskullar juft ishlaydi: bukuvchi (masalan, yelkaning ikki boshli muskuli) qisqarib, yozuvchi (uch boshli muskul) bo‘shashganda tirsak bukiladi; teskarisi – yoziladi. Muskul qisqarganda energiya sarflanadi, energiya oziq moddalar parchalanishidan olinadi. Uzoq ishda ish qobiliyati vaqtincha pasayadi – bu charchash; dam olgach tiklanadi. Muskullarga nerv impulslari kelib, retseptorlar impulsni orqa miyaga, undan harakatlantiruvchi nervlar orqali muskulga uzatadi; ixtiyoriy harakatni bosh miya po‘stlog‘i boshqaradi.

MuskulXususiyati
skeletko‘ndalang-targ‘il; tez va kuchli; ixtiyorga bo‘ysunadi
yurakko‘ndalang-targ‘il; ixtiyorga bog‘liq emas
silliqichak, tomirlar, qovuq devorida; sekin; ixtiyorsiz
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

To‘p ilishni o‘rganayotgan o‘quvchi avvaliga har bir harakatni o‘ylab qiladi. Bir necha hafta mashq qilgach, qo‘llar deyarli o‘zi to‘g‘ri harakat qiladi. Ixtiyoriy mushaklar miyaga bo‘ysunadi va mashq bilan harakat silliqlashadi.

Kim ishlatadi

Pianinochi barmoq harakatlarini mashq qiladi, fizioterapevt jarohatdan keyin harakatni tiklashga yordam beradi, jismoniy tarbiya o‘qituvchisi yangi mashqni bosqichma-bosqich o‘rgatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Mushtingizni o‘n marta tez siqib oching, o‘n soniya dam oling va yana urinib ko‘ring; farqni sezing.

Namunalar
TirsakIkki boshliUch boshli
bukiladiqisqaradibo‘shashadi
yoziladibo‘shashadiqisqaradi
Gantel ko‘targanda (yengil yuk, kattalar nazoratida) ikki boshli muskul qisqaradi, uch boshli bo‘shashadi.
Ichak devori silliq muskullari ovqatni sekin suradi, biz buni xohish bilan boshqara olmaymiz.
Sinfda faoliyat

Tirsagingizni bukib-yozib, ikki boshli va uch boshli muskullarni qo‘l bilan sekin paypaslab, qaysi biri qachon qattiqlashishini kuzating. Yengil harakat qiling, og‘riq paydo bo‘lsa to‘xtating.

Mashq
1
Uch xil muskul turini va ularning farqini ayting.
2
Muskul suyakka nima orqali birikadi?
3
Tirsak bukilganda qaysi muskul qisqaradi, qaysi bo‘shashadi?
4
Nima uchun jismoniy ishdan keyin dam olish kerak, va nima uchun dam olgandan keyin muskul yana kuch oladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTomayotgan jo‘mrak hisobiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →