Suyaklarning tuzilishi va o‘sishi
Suyak biriktiruvchi to‘qima bo‘lib, uzun o‘simtali hujayralar va qattiq hujayralararo moddadan iborat; uni nervlar va qon tomirlari ta’minlaydi, sirtdan suyakusti pardasi qoplaydi. Shakliga ko‘ra suyaklar naysimon (son, yelka), yassi (kurak, kalla suyaklari), g‘ovak (umurtqa, qovurg‘a) va aralash bo‘ladi. Naysimon suyakning o‘rtasi tig‘iz moddadan, uchlari g‘ovak moddadan tuzilgan; kovagida sariq ilik, g‘ovak modda oralig‘ida qizil ilik bor, qonning shaklli elementlari qizil ilikda hosil bo‘ladi. Bo‘yga o‘sish suyak uchlaridagi tog‘ay hisobiga, yo‘g‘onlashish suyakusti pardasi hisobiga boradi; o‘sishni gipofizning somatotrop gormoni boshqaradi, odam taxminan 22–25 yoshgacha o‘sib shakllanadi. Suyakda mineral tuzlar (kalsiy fosfat, kalsiy karbonat) uni qattiq, organik moddalar esa qayishqoq qiladi; bolalarda organik modda ko‘p, shuning uchun suyak egiluvchan, keksalarda mineral ko‘p – mo‘rt bo‘ladi.
| Suyak shakli | Misollar |
|---|---|
| naysimon | son, yelka |
| yassi | kurak, kalla suyaklari |
| g‘ovak | umurtqa, qovurg‘a |
Arxeologlar qadimiy turar joyni qazib, ming yillik suyaklarni topadi. Son suyagining uzunligidan odam taxminan qancha bo‘yli bo‘lganini aytish mumkin. Shu tariqa yozuv qolmagan davr odamlari haqida ham ma’lumot olinadi.
Arxeolog topilma yoshini va egasining hayotini o‘rganadi, veterinar hayvon suyagini davolaydi, sport vrachi suyak mustahkamligini kuzatadi.
Bir varaq qog‘ozni naycha qilib o‘rang va ustiga yengil kitob qo‘ying, so‘ng xuddi shu qog‘ozni yassi holda sinab ko‘ring. Nay shakli nima uchun chidamliroq ekanini o‘ylang.
Tovuq qovurg‘a suyagi bilan kuzatish (kattalar yordamida): ikkita tozalangan suyakdan birini kattalar sirka kislotasida bir necha kun ushlab turadi; yumshoqligini solishtiring. Xavfsizlik: kislota va olov bilan faqat kattalar ishlaydi, qo‘lni yuving.