ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Skelet va suyaklar

Darslar 9–10 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
10

Suyaklarning tuzilishi va o‘sishi

Darslik: 31–32-betlar
MaqsadSuyakning tuzilishi, turlari, o‘sishi va kimyoviy tarkibini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
suyakusti pardasi · periosteumqizil ilik · red bone marrow, makes blood cellsnaysimon suyak · long (tubular) bonetog‘ay · cartilage
Tushuntirish

Suyak biriktiruvchi to‘qima bo‘lib, uzun o‘simtali hujayralar va qattiq hujayralararo moddadan iborat; uni nervlar va qon tomirlari ta’minlaydi, sirtdan suyakusti pardasi qoplaydi. Shakliga ko‘ra suyaklar naysimon (son, yelka), yassi (kurak, kalla suyaklari), g‘ovak (umurtqa, qovurg‘a) va aralash bo‘ladi. Naysimon suyakning o‘rtasi tig‘iz moddadan, uchlari g‘ovak moddadan tuzilgan; kovagida sariq ilik, g‘ovak modda oralig‘ida qizil ilik bor, qonning shaklli elementlari qizil ilikda hosil bo‘ladi. Bo‘yga o‘sish suyak uchlaridagi tog‘ay hisobiga, yo‘g‘onlashish suyakusti pardasi hisobiga boradi; o‘sishni gipofizning somatotrop gormoni boshqaradi, odam taxminan 22–25 yoshgacha o‘sib shakllanadi. Suyakda mineral tuzlar (kalsiy fosfat, kalsiy karbonat) uni qattiq, organik moddalar esa qayishqoq qiladi; bolalarda organik modda ko‘p, shuning uchun suyak egiluvchan, keksalarda mineral ko‘p – mo‘rt bo‘ladi.

Suyak shakliMisollar
naysimonson, yelka
yassikurak, kalla suyaklari
g‘ovakumurtqa, qovurg‘a
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Arxeologlar qadimiy turar joyni qazib, ming yillik suyaklarni topadi. Son suyagining uzunligidan odam taxminan qancha bo‘yli bo‘lganini aytish mumkin. Shu tariqa yozuv qolmagan davr odamlari haqida ham ma’lumot olinadi.

Kim ishlatadi

Arxeolog topilma yoshini va egasining hayotini o‘rganadi, veterinar hayvon suyagini davolaydi, sport vrachi suyak mustahkamligini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir varaq qog‘ozni naycha qilib o‘rang va ustiga yengil kitob qo‘ying, so‘ng xuddi shu qog‘ozni yassi holda sinab ko‘ring. Nay shakli nima uchun chidamliroq ekanini o‘ylang.

Namunalar
Bolaning bo‘yi uzun naysimon suyaklar uchidagi tog‘ay hisobiga o‘sadi; yosh kattalashgach tog‘ay suyakka aylanib, o‘sish to‘xtaydi.
Kalsiyga boy ovqat (sut mahsulotlari) va quyoshdagi D vitamini suyaklar mustahkamligi uchun foydali.
Sinfda faoliyat

Tovuq qovurg‘a suyagi bilan kuzatish (kattalar yordamida): ikkita tozalangan suyakdan birini kattalar sirka kislotasida bir necha kun ushlab turadi; yumshoqligini solishtiring. Xavfsizlik: kislota va olov bilan faqat kattalar ishlaydi, qo‘lni yuving.

Mashq
1
Naysimon suyakning ichki tuzilishini ayting.
2
Suyak bo‘yiga va eniga qanday o‘sadi?
3
Qonning shaklli elementlari qayerda hosil bo‘ladi?
4
Nima uchun bolalar suyagi sinishdan ko‘ra ko‘proq egiladi, keksalar suyagi esa mo‘rt?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQorong‘i fonarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →