☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

O‘sish va rivojlanish; odamning tabiati

Darslar 67–68 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
68

Odamning biologik o‘zgarishi va ijtimoiy tabiati

Darslik: 181–183-betlar
MaqsadOdamning biologik va ijtimoiy tabiatini, odam va hayvonlarning o‘xshashligi hamda farqini, kursni takrorlashni tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
biologik tabiat · biological natureijtimoiy tabiat · social naturexordalilar · chordatesirsiyat · heredity
Tushuntirish

Odam – biologik va ijtimoiy mavjudot. Biologik jihatdan tana tuzilishi va fiziologiyasi irsiy dastur – xromosomalardagi DNK bilan belgilanadi; ijtimoiy jihatdan tarbiya, til, ta’lim, mehnat va jamiyat ta’sirida shakllanadi: odob, axloq, bilim, kasb-hunar, madaniyat nasldan o‘tmaydi, har bir inson uni o‘rganadi. Odamning hayvonlarga o‘xshashligi tuzilishda: sutemizuvchilar singari tuxum hujayradan rivojlanadi, bir xil organ tizimlari bor, rivojlanishning dastlabki davrida barcha xordalilarga xos belgilar (xorda, nerv nayi) paydo bo‘ladi. Taqqoslash anatomiyasi, embriologiya, genetika va molekular biologiya odam va shimpanze juda yaqin qarindosh ekanini ko‘rsatadi; ularning umumiy ajdodi bor, odam maymundan «tushmagan». Odamga xos farqlar: tik yurish, rivojlangan bosh miya po‘stlog‘i, tafakkur va nutq, mehnat qurollarini yaratish, madaniyatni avlodlarga yetkazish, bolalik davri uzoqligi. Kursni takrorlash: tana tizimlari bir-biri bilan nerv va gormonlar orqali bog‘lanadi, salomatlik esa gigiyena, harakat, ovqat, uyqu, emlash, xavfsizlik va bilimga bog‘liq. Kasallik yoki shikast bo‘lsa, kattalarga ayting, shifokorga murojaat qiling, favqulodda holda 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

Namunalar
Til va odob – ijtimoiy xususiyat: bola ularni oilada, maktabda va jamiyatda o‘rganadi.
Xorda va nerv nayi odam va baliq embrionida ham uchraydi – xordalilarga xos belgilar.
Sinfda faoliyat

Kurs xaritasi: 11 ta tizim (tayanch-harakat, qon, nafas, hazm, ayirish, nerv, endokrin, sezgi, ko‘payish, teri, immun) uchun 1 ta salomatlik odatini yozing. Eng muhim 3 ta odatni tanlab, oila bilan muhokama qiling.

Mashq
1
Odamning biologik va ijtimoiy tabiatiga misol keltiring.
2
Odam va hayvonlarning ikki o‘xshashligini yozing.
3
Odamning hayvonlardan 3 farqini yozing.
4
Nima uchun «odam maymundan kelib chiqqan» deyish noto‘g‘ri?