ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Muvozanat, teri sezgisi, hid va ta’m

Darslar 63–64 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
64

Hid bilish va ta’m bilish organlari

Darslik: 171–174-betlar
MaqsadHid va ta’m bilish organlarini, ularning retseptorlari, vazifasi va xavfsizlik qoidalarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
hid bilish · sense of smellta’m bilish · sense of tasteso‘rg‘ich · papilla on the tonguemoslashish · adaptation, getting used to a stimulus
Tushuntirish

Hid va ta’m bilish – kimyoviy sezgilar: ular havoda yoki suvda erigan moddalar ta’sirida qo‘zg‘aladi. Hid retseptorlari burun bo‘shlig‘ining yuqori qismidagi shilliq qavatda joylashgan, ulardagi tukchalarga hidli moddalar erib ta’sir qiladi; impulslar hid nervi orqali miyaga boradi. Hid ovqat va havo sifatini, xavf (tutun, buzilgan ovqat) va tabiiy gaz hidini (unga maxsus hid qo‘shiladi) sezdiradi. Bir hidga uzoq turilsa, sezgi susayadi: bu moslashish. Ta’m retseptorlari til so‘rg‘ichlaridagi ta’m kurtaklarida joylashgan; ular shirin, nordon, sho‘r, achchiq (va umami) ta’mlarni sezadi. Ilgari tilning har qismi faqat bir ta’mni sezadi deb o‘ylangan, bugun esa har bir ta’mni tilning ko‘p joyi sezadi deb hisoblanadi. Ta’m sezish uchun modda so‘lakda erishi kerak; hid ta’mga katta ta’sir qiladi, shuning uchun burun bitganda ovqat mazasiz tuyuladi. Juda issiq yoki juda sovuq ovqat ta’mni yomon sezdiradi. Xavfsizlik: noma’lum moddani hidlamang va ta’mini tatib ko‘rmang; kimyoviy moddalar bilan ishlaganda ustoz ko‘rsatganidek, havoni qo‘lingiz bilan ohista o‘zingizga yo‘naltiring. Oshxonada yoki uyda gaz hidi sezilsa, olov yoqmang, elektr tugmalarini bosmang, derazani oching, hamma uyni tark etib, tashqaridan 104 ga qo‘ng‘iroq qiling. Hid yoki ta’m sezgisi to‘satdan yo‘qolsa, kattalarga ayting va shifokorga ko‘rinish.

SezgiRetseptorlar qayerdaQanday ishlaydi
hidburun bo‘shlig‘ining yuqori qismihidli moddalar eriydi, hid nervi
ta’mtil so‘rg‘ichlaridagi ta’m kurtaklarishirin, nordon, sho‘r, achchiq, umami
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Issiq xonada ochiq qolgan ovqat idishini ochganda nordon hid sezilsa, o‘quvchi uni yemaslik kerakligini tushunadi. Hid xavfdan ogohlantiradi.

Kim ishlatadi

Oshpaz mahsulot yangiligini hidlab tekshiradi, sanitariya xodimi oziq-ovqat sifatini nazorat qiladi, gaz xizmati xodimi hid orqali oqishni aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ko‘zingizni yumib, uyda tanish uchta narsani (sovun, apelsin po‘sti, qalam) hidlab nomlang. Notanish yoki o‘tkir narsalarni hidlamang.

Namunalar
!Diqqat!
Gaz hidi sezilsa: olov yoqmang, elektr tugmalarini bosmang, derazani oching, uydan chiqing va tashqaridan 104 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Ovqat tayyorlanayotganda hid ishtahani ochishi – hid va ta’m bilish aloqadorligi.
Xonada atir hidiga bir necha daqiqadan so‘ng ko‘nikib, uni sezmay qolamiz.
Sinfda faoliyat

Xavfsiz tajriba (kattalar ruxsati va allergiyalar tekshirilgandan so‘ng): ko‘zni yumib va burunni ushlab, olma va nok bo‘lakchalarini tatib ko‘ring – burun yopiq bo‘lganda farqni sezish qiyinligini kuzating. Hech qachon noma’lum modda, dori yoki kimyoviy mahsulotni tatib ko‘rmang.

Mashq
1
Hid retseptorlari qayerda?
2
Ta’mning 4 asosiy turi qaysilar?
3
Moslashish nima?
4
Uyda gaz hidi sezilsa nima qilinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKo‘chat uchun o‘g‘it sinoviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →