ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Teri gigiyenasi va siydik ajratish tizimi

Darslar 41–43 · 3 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
42

Siydik ajratish organlarining tuzilishi

Darslik: 115–118-betlar
MaqsadSiydik ajratish organlarining tuzilishini, buyrak va nefron tuzilishini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
buyrak · kidneynefron · nephron, the kidney’s working unitsiydik yo‘li · uretersiydik pufagi · urinary bladder
Tushuntirish

Organizmda moddalar almashinuvi mahsulotlari bir nechta organ orqali chiqariladi: o‘pka (karbonat angidrid va suv), teri (ter), ichak (hazm bo‘lmagan qoldiq), lekin asosiy ayirish organi – buyrak. Siydik ajratish tizimi ikki buyrak, ikki siydik yo‘li, siydik pufagi va siydik chiqarish nayidan iborat. Buyraklar ikkita bo‘lib, loviya shaklida; ular belning orqa tomonida, umurtqalarning chap va o‘ng yonida yotadi, har biri mushtdek keladi va taxminan 150 g tortadi. Kesmada tashqi po‘stloq va ichki mag‘iz (piramidalar) ko‘rinadi; mag‘izdan siydik buyrak kosachalari va jomiga, undan siydik yo‘liga o‘tadi. Buyrakning ishchi birligi – nefron; har buyrakda bir milliondan ortiq nefron bor. Nefron kapsula (Shumlyanskiy–Boumen) va uning ichidagi kapillar to‘pi hamda uzun naychadan iborat. Siydik yo‘li – 25–30 sm uzunlikdagi nay, siydikni pufakka olib boradi. Siydik pufagi – devori muskulli xalta, siydik yig‘iladi; chiqarish nayidagi halqasimon muskul (sfinkter) siydik chiqishini boshqaradi.

OrganNimani chiqaradi
o‘pkakarbonat angidrid va suv
teriter
ichakhazm bo‘lmagan qoldiq
buyraksiydik – asosiy ayirish organi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Oshxonadagi elak suvni o‘tkazadi, ammo choy bargini ushlab qoladi. Buyrak nefronining kapsulasi ham shunday ishlaydi: mayda moddalar o‘tadi, qon hujayralari esa qonda qoladi.

Kim ishlatadi

Nefrolog buyrak ishini tekshiradi, suvni tozalash qurilmasi xodimi filtrlarni kuzatadi, laborant tahlil namunalarini tayyorlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ozgina tuproq aralashtirilgan suvni toza mato orqali o‘tkazib ko‘ring (idish ustida) va nima o‘tib, nima qolganini kuzating.

Namunalar
Ayirish organlari: o‘pka – CO₂ va suv bug‘i; teri – ter; buyrak – siydik: umumiy ayirish tizimi deyiladi.
Kesmaning rangi bo‘yicha: po‘stloq to‘qroq, mag‘iz och; nefron kapsulasi po‘stloqda yotadi.
Sinfda faoliyat

Chiqarish organlari sxemasini chizing: buyrak → siydik yo‘li → pufak → siydik chiqarish nayi. Strelkalar va nomlarni yozing; qaysi organ qayerda ekanini o‘z tanangizda taxminan ko‘rsating.

Mashq
1
Siydik ajratish tizimiga qaysi organlar kiradi?
2
Buyrak qayerda joylashgan va qanday tuzilgan?
3
Nefron nima?
4
Nima uchun ayirish faqat buyrak bilan emas, o‘pka, teri va ichak orqali ham amalga oshadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKuzatuv klubi uchun qizil chiroqHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →