ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Og‘iz va hazm organlari

Darslar 29–30 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
30

Ovqat hazm qilish sistemasi organlarining tuzilishi va funksiyasi

Darslik: 85–87-betlar
MaqsadOshqozon, ingichka va yo‘g‘on ichak, jigar va oshqozonosti bezi vazifasini hazm bosqichlari bo‘yicha tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
oshqozon shirasi · gastric juiceo‘t suyuqligi · bilevorsinka · villus, intestinal projection for absorptionperistaltika · peristalsis
Tushuntirish

Oshqozon – devori muskulli kengaygan xalta; devoridagi bezlar oshqozon shirasi ajratadi: u fermentlar (oqsillarni parchalovchi pepsin), xlorid kislota (mikroblarni yo‘qotadi, fermentni faollashtiradi) va shilimshiqdan iborat; shilimshiq devorni o‘z shirasidan himoya qiladi. Ovqat oshqozonda bir necha soat aralashadi. Ingichka ichak – hazm va so‘rilishning asosiy joyi: uning boshlang‘ich qismi o‘n ikki barmoqli ichakka oshqozonosti bezining shirasi va jigardan o‘t keladi. Oshqozonosti bezi fermentlari oqsil, yog‘ va karbonsuvlarni parchalaydi; o‘t suyuqligi yog‘larni mayda zarralarga bo‘lib, hazmni yengillashtiradi. Ichak devoridagi son-sanoqsiz vorsinkalar so‘rilish yuzasini oshiradi: aminokislotalar va glyukoza qonga, yog‘ asosan limfaga o‘tadi. Yo‘g‘on ichakda suv so‘riladi, foydali bakteriyalar ba’zi vitaminlarni (masalan, K) hosil qiladi va hazm bo‘lmagan qoldiq axlatga aylanadi. Jigar o‘t ishlab chiqaradi, qonga o‘tgan zararli moddalarni zararsizlantiradi va glyukozani glikogen sifatida zaxiralaydi.

QismNima bo‘ladi
oshqozonshira: pepsin (oqsil), xlorid kislota, shilimshiq
o‘n ikki barmoqli ichakoshqozonosti bezi shirasi va o‘t keladi
ingichka ichakhazm va so‘rilish; vorsinkalar yuzani oshiradi
yo‘g‘on ichaksuv so‘riladi; K vitamini; qoldiq
jigaro‘t, zararsizlantirish, glikogen zaxirasi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tanaffusdan oldin darsda qorin guldiraydi: oshqozon va ichak devorlari mushaklari ovqat kam bo‘lsa ham harakat qilishda davom etadi. Hazm yo‘li uzun mushakli naycha bo‘lib, doim ishlab turadi.

Kim ishlatadi

Gastroenterolog hazm yo‘li ishini tekshiradi, dietolog ovqat tartibini tushuntiradi, oziq-ovqat texnologi mahsulot hazmga qulayligini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Darslikdagi tana rasmiga qarab, qo‘lingizni qorningizdagi oshqozon joylashgan joyga qo‘ying va uning yonida joylashgan ikkita a’zoni ayting.

Namunalar
Og‘ir yog‘li taom sekin hazm bo‘ladi: yog‘ uchun o‘t suyuqligi va oshqozonosti fermentlari kerak.
Ichak vorsinkalari, qo‘l barmoqlaridek, kichik «bo‘rtmalar»: ular tufayli yuza bir necha o‘n barobar ortadi.
Sinfda faoliyat

Ovqat yo‘lini devor-sxema sifatida chizing: og‘iz → qizilo‘ngach → oshqozon → ingichka ichak → yo‘g‘on ichak. Har bir bo‘limga nima bo‘lishini 1 jumla bilan yozing. Do‘stingizga ovqat bir bo‘lak non bo‘lib «sayohat» qilishini hikoya qiling.

Mashq
1
Oshqozon shirasi tarkibida nimalar bor?
2
Qaysi organda oziq asosan so‘riladi?
3
Jigar va oshqozonosti bezi hazmga qanday yordam beradi?
4
Nima uchun oshqozon o‘z devorini hazm qilib yubormaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQo‘lda aylantiriladigan Yangi yil yulduziHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →