O‘pkalar va to‘qimalarda gazlar almashinuvi
Tinch nafasda o‘pkaga taxminan 500 ml havo kirib chiqadi (nafas havosi). Chuqur nafas olib, chuqur chiqarilganda o‘pkadan chiqishi mumkin bo‘lgan havoning eng ko‘p miqdori o‘pkaning tiriklik sig‘imi; o‘rtacha taxminan 3500 ml (spirometr bilan o‘lchanadi), mashq qilganlarda ko‘proq. Chiqarib bo‘lmaydigan qoldiq havo ham bor. Nafas olingan havoda taxminan 21 % kislorod va 0,04 % karbonat angidrid, chiqarilganda esa taxminan 16 % kislorod va 4 % karbonat angidrid bo‘ladi. Gazlar konsentratsiyasi yuqori joydan past joyga o‘tadi (diffuziya): alveolada kislorod ko‘p, qonda kam – kislorod qonga o‘tib, gemoglobin bilan birikadi; qondan karbonat angidrid alveolaga o‘tadi. To‘qimalarda esa teskarisi: kislorod qondan hujayraga, karbonat angidrid hujayradan qonga o‘tadi. Is gazi (CO) gemoglobin bilan juda mustahkam birikib, kislorod tashishga xalaqit beradi; rangsiz va hidsiz, pechka yoki gaz asboblari noto‘g‘ri ishlasa to‘planadi. Is gazi shubhasi bo‘lsa (bosh og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi, holsizlik), o‘zingiz xonaga kirmang: darhol tashqariga chiqing, kattalarni chaqiring, 103 va gaz xizmati (104) ga qo‘ng‘iroq qiling; zaharlangan odamni toza havoga faqat xavfsiz bo‘lsa kattalar olib chiqadi. Suvga cho‘kib nafas to‘xtasa ham – darhol 103 va o‘rgangan kattalar yurak-o‘pka reanimatsiyasini boshlaydi.
Havoning ko‘rinmas tarkibini rasm bilan ko‘rsating: nafas olingan va chiqarilgan havo uchun ikki doiraviy diagramma (21 % va 16 % O₂; 0,04 % va 4 % CO₂). Eslatma: pechka va gaz asboblariga bolalar tegmaydi, kattalar tekshirsin.