ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Nafas olish organlari va gazlar almashinuvi

Darslar 25–26 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
26

O‘pkalar va to‘qimalarda gazlar almashinuvi

Darslik: 74–76-betlar
MaqsadNafas hajmlari, o‘pka va to‘qimalarda gazlar almashinuvi hamda is gazi bilan zaharlanishda yordamni tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
tiriklik sig‘imi · vital capacitygazlar almashinuvi · gas exchangeoksigemoglobin · oxyhaemoglobinis gazi · carbon monoxide
Tushuntirish

Tinch nafasda o‘pkaga taxminan 500 ml havo kirib chiqadi (nafas havosi). Chuqur nafas olib, chuqur chiqarilganda o‘pkadan chiqishi mumkin bo‘lgan havoning eng ko‘p miqdori o‘pkaning tiriklik sig‘imi; o‘rtacha taxminan 3500 ml (spirometr bilan o‘lchanadi), mashq qilganlarda ko‘proq. Chiqarib bo‘lmaydigan qoldiq havo ham bor. Nafas olingan havoda taxminan 21 % kislorod va 0,04 % karbonat angidrid, chiqarilganda esa taxminan 16 % kislorod va 4 % karbonat angidrid bo‘ladi. Gazlar konsentratsiyasi yuqori joydan past joyga o‘tadi (diffuziya): alveolada kislorod ko‘p, qonda kam – kislorod qonga o‘tib, gemoglobin bilan birikadi; qondan karbonat angidrid alveolaga o‘tadi. To‘qimalarda esa teskarisi: kislorod qondan hujayraga, karbonat angidrid hujayradan qonga o‘tadi. Is gazi (CO) gemoglobin bilan juda mustahkam birikib, kislorod tashishga xalaqit beradi; rangsiz va hidsiz, pechka yoki gaz asboblari noto‘g‘ri ishlasa to‘planadi. Is gazi shubhasi bo‘lsa (bosh og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi, holsizlik), o‘zingiz xonaga kirmang: darhol tashqariga chiqing, kattalarni chaqiring, 103 va gaz xizmati (104) ga qo‘ng‘iroq qiling; zaharlangan odamni toza havoga faqat xavfsiz bo‘lsa kattalar olib chiqadi. Suvga cho‘kib nafas to‘xtasa ham – darhol 103 va o‘rgangan kattalar yurak-o‘pka reanimatsiyasini boshlaydi.

HavoKislorodKarbonat angidrid
nafas olingan≈ 21 %0,04 %
chiqarilgan≈ 16 %≈ 4 %
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Puflama cholg‘u asboblarida chaladigan va suzish bilan shug‘ullanadigan bolalar chuqur nafas olishni mashq qiladi. Mashq bilan o‘pka sig‘imidan yaxshiroq foydalaniladi va bir nafasda uzoqroq nota yoki masofa ushlab turiladi.

Kim ishlatadi

Cholg‘uchi, suzish murabbiyi, nafas mashqlarini o‘rgatuvchi shifokor o‘pka hajmini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘tirgan holda chuqur nafas oling va bir tekis sekin chiqaring, necha soniya davom etganini sanang. Uch marta takrorlab natijalarni yozing; boshingiz aylansa, to‘xtang.

Namunalar
Yopiq xonada ko‘p odam bo‘lsa, karbonat angidrid ko‘payadi va bosh og‘rig‘i, uyqu paydo bo‘ladi: xonani shamollatish kerak.
!Diqqat!
Is gazi shubhasi: xonaga kirmang, tashqariga chiqing, kattalarni chaqiring, 103 va 104 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Pechkali uyda tungi qizdirishda tutun chiqarish yo‘li (mo‘ri) tozaligi va shamollatish is gazi zaharlanishidan saqlaydi.
Sinfda faoliyat

Havoning ko‘rinmas tarkibini rasm bilan ko‘rsating: nafas olingan va chiqarilgan havo uchun ikki doiraviy diagramma (21 % va 16 % O₂; 0,04 % va 4 % CO₂). Eslatma: pechka va gaz asboblariga bolalar tegmaydi, kattalar tekshirsin.

Mashq
1
O‘pkaning tiriklik sig‘imi nima?
2
Nafas olingan va chiqarilgan havo tarkibini solishtiring.
3
O‘pkadagi gazlar almashinuvi qanday boradi?
4
Nima uchun is gazi xavfli va u bilan zaharlanishda nima qilish kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMuzlash signalizatsiyasi: 3 volt, to‘rt elementHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →