ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Odam va uning salomatligi)

Qon oqishi, limfa va yurak ishining boshqarilishi

Darslar 21–22 · 2 ta dars · O. Mavlonov, T. Tilavov, B. Aminov. Biologiya (Odam va uning salomatligi), 8-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
22

Qon aylanish organlari ishining boshqarilishi

Darslik: 64–66-betlar
MaqsadYurak ishining nerv va gumoral boshqarilishi hamda yurak-qon tomir kasalliklarining oldini olishni tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
simpatik nerv · sympathetic nerveparasimpatik nerv · parasympathetic nervegipertoniya · hypertensioninsult · stroke
Tushuntirish

Yurak ishi nerv va gumoral yo‘l bilan boshqariladi. Simpatik nervlar yurak qisqarishini tezlashtiradi va kuchaytiradi, parasimpatik nervlar (adashgan nerv) sekinlashtiradi va susaytiradi. Gumoral yo‘lda adrenalin va kalsiy ioni yurakni kuchaytiradi. Mashq paytida muskul retseptorlaridan impulslar miyaga boradi, yurak tezlashadi va qon qayta taqsimlanadi: ishlayotgan muskullarga qon ko‘p yetadi. Yurak va tomir kasalliklari (yuqori qon bosimi, aterosklerozda tomir devorining torayishi, infarkt, insult) sog‘lom turmush tarzi bilan ko‘p holda oldini olish mumkin: kam harakat emas, ko‘proq harakat; chekmaslik va tutunli muhitdan uzoq bo‘lish; spirtli ichimlik ichmaslik; xilma-xil, me’yorida, kam sho‘r va kam yog‘li ovqat; yetarli uyqu; stressni yumshatish. Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisilishi, yuz yoki qo‘lning bir tomonli bo‘shashishi, nutqning buzilishi – darhol 103 chaqirish zarur belgilar. Tashxis va davolashni faqat shifokor qiladi.

NervYurakka ta’siri
simpatiktezlashtiradi va kuchaytiradi
parasimpatik (adashgan)sekinlashtiradi va susaytiradi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yugurish musobaqasida start chizig‘ida turgan bolalarning yuragi hali yugurmasdan tezlasha boshlaydi: asab va adrenalin yurakni tayyorlaydi. Marradan keyin esa sekin nafas olish yurakni tinchlantiradi.

Kim ishlatadi

Murabbiy sportchini musobaqaga tayyorlaydi, shifokor yurak sog‘lig‘i bo‘yicha maslahat beradi, xonanda nafasni boshqarishni mashq qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir daqiqa tinch o‘tirib, to‘rtga sanab nafas oling, oltiga sanab chiqaring; beshta shunday takrorlang va o‘zingizni qanday his qilayotganingizni payqang.

Namunalar
Qo‘rqib ketganda yurak tez uradi: simpatik nerv va adrenalin ishlaydi. Tinchlanganda parasimpatik ta’sir yurakni sekinlashtiradi.
!Diqqat!
Ko‘krakda kuchli og‘riq, nafas qisilishi, yuz yoki qo‘lning bir tomonli bo‘shashishi, nutq buzilishi – darhol 103.
Har kuni 30–60 daqiqa tez yurish yoki o‘yin yurakni mustahkamlaydi; chekish esa tomir devorini shikastlaydi.
Sinfda faoliyat

Oila uchun «Yurak salomatligi» plakati yarating: 5 ta qoida (harakat, ovqat, uyqu, tutunsiz muhit, shifokor ko‘rigi) va 103 raqami. Ota-onangizga ko‘rsating.

Mashq
1
Simpatik va parasimpatik nervlar yurakka qanday ta’sir qiladi?
2
Qaysi gormon yurak ishini kuchaytiradi?
3
Yurak-qon tomir kasalliklarining oldini olishda 4 ta odatni ayting.
4
Nima uchun jismoniy mashq vaqtida muskullarga qon ko‘proq boradi, hazm organlariga esa kamroq?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliRobot uchun yorug‘lik datchigiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →