☰ Mundarija · Texnologiya

Xalq hunari, voronka va qirg‘ich

Darslar 23–25 · 3 ta dars · Mehnat ta’limi (Texnologiya), umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2016/2017 (mualliflar nomlari matnda ko‘rsatilmagan)
25

Metall materiallardan buyum yasash: qirg‘ich

Darslik: 83–86-betlar
MaqsadMetall idishdan oddiy qirg‘ich yasash ketma-ketligini va o‘tkir qirralar bilan ishlashdagi xavfsizlik qoidalarini bilish.
Yangi so‘zlar
qirg‘ich · grater (scraper)teshik · perforation (hole)g‘adir-budurlik · roughness (burr)burchak · angle
Tushuntirish

Qirg‘ich – mahsulotni mayda qirib maydalaydigan asbob. Uni ichimlikdan bo‘shagan o‘rtacha qattiqlikdagi alyuminiy yoki tunuka idishdan tayyorlash mumkin; juda yumshoq idish yaramaydi. Idishning ishlatiladigan tekis qismi usta yoki o‘qituvchi tomonidan o‘tkir qirralarisiz kesib olinadi va barcha qirralari qayrilib silliqlanadi. Bu qismga marker bilan bir-biridan teng masofada parallel chiziqlar, ularga perpendikulyar holda yana chiziqlar chiziladi; chiziqlar kesishgan nuqtalar teshiladi. Nuqtalar soni qatorlar soni bilan ustunlar sonining ko‘paytmasiga teng. Teshiklarni usta yoki o‘qituvchi qo‘l parmasi bilan, detal yog‘och taxta ustida mahkamlangan holda teshiladi. Hosil bo‘lgan g‘adir-budurliklar qum qog‘oz bilan silliqlanadi va qirindilar suv bilan yuviladi. Keyin har bir teshikning chetini parmaning orqa tomoni bilan bir tomonga bir xil burchak ostida bukib, o‘tkir tish hosil qilinadi. Burchaklar teng bo‘lmasa, qirg‘ichdan o‘tgan mahsulot bir xil kattalikda chiqmaydi. Bu juda xavfli ish: metall qirralari terini kesadi, shuning uchun kesishga chidamli qo‘lqop kiyiladi, ish kattalar nazoratida olib boriladi va tayyor qirg‘ich o‘quv maqsadida saqlanadi. Uyda yasalgan bunday qirg‘ich o‘quv namunasi bo‘lib, oziq-ovqat uchun ishlatilmaydi: ichimlik idishi ichki qoplamasi va mayda metall zarralari ovqatga tushishi mumkin.

Namunalar
Qirg‘ichda 8 qator va 6 ustun bo‘lsa, teshiladigan nuqtalar 8 × 6 = 48 ta.
Teshiklar chetini turli burchak ostida bukib qo‘ysak, qirg‘ich mayda-yirik qirindi beradi; shuning uchun burchak bir xil olinadi.
Sinfda faoliyat

Qog‘oz maket: qalin kartonga 5 × 5 sm katak chizib, kesishgan nuqtalarni qalam bilan belgilang, har bir nuqtadan «tish» yo‘nalishini ko‘rsatuvchi o‘q chizing. Haqiqiy metall bilan ishlashni usta bajaradi.

Mashq
1
Qirg‘ich qanday idishdan tayyorlanadi?
2
Qirg‘ich teshiklari qayerda belgilanadi?
3
6 qator va 7 ustunli qirg‘ichda nechta teshik bor? (6 × 7)
4
Nega teshik qirralari bir xil burchakka bukiladi?