☰ Mundarija · Texnologiya

Yog‘ochning xossalari va qo‘l asboblari

Darslar 1–2 · 2 ta dars · Mehnat ta’limi (Texnologiya), umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2016/2017 (mualliflar nomlari matnda ko‘rsatilmagan)
1

Yog‘ochning kimyoviy va texnologik xossalari; quritish va saqlash

Darslik: 4–13-betlar
MaqsadYog‘ochning tarkibi va asosiy xossalarini, uni quritish va saqlash qoidalarini bilish.
Yangi so‘zlar
selyuloza · celluloseqattiqlik · hardnesselastiklik · elasticityyog‘och g‘arami · timber stack
Tushuntirish

Yog‘och asosan organik moddalardan iborat: quruq yog‘ochning o‘rtacha 49 % ini uglerod, 44 % ini kislorod, 6 % ini vodorod, 0,1–0,3 % ini azot tashkil qiladi. Yondirilganda noorganik qismi kul bo‘lib qoladi, unda kalsiy, kaliy, natriy va magniy bor. Yog‘ochning kimyoviy asosi selyuloza va lignin. Mexanik xossalar yog‘ochning tashqi kuchga qarshiligini ko‘rsatadi: puxtalik (siqilish va egilishga chidamlilik), qattiqlik, elastiklik, mo‘rtlik, yoriluvchanlik va mixlanuvchanlik. Qattiqligiga qarab yog‘ochlar uch guruhga bo‘linadi: yumshoq (qarag‘ay, archa, terak), qattiq (qayin, eman, zarang) va juda qattiq (nok, yong‘oq, akatsiya, shamshod). Yog‘och qancha quruq bo‘lsa, shuncha elastik bo‘ladi. Namlik yog‘ochdagi suv massasining mutlaqo quruq yog‘och massasiga nisbati bo‘lib, foizda ifodalanadi. U tortish yoki nam o‘lchagich bilan aniqlanadi. Yog‘och quritilganda avval erkin suv, keyin gigroskopik suv bug‘lanadi. Tabiiy quritish oson va arzon, lekin 7 kundan 70 kungacha (ba’zan undan ham ko‘p) davom etadi; kamerada esa tez quriydi, ammo yoqilg‘i ko‘p ketadi. Quritishda taxtalar tagligi kamida 50 sm balandlikdagi g‘aramga taxlanadi, orasiga qistirma qo‘yiladi, usti nishab yopiladi, qurilish chiqindisi va chirigan qoldiq atrofda bo‘lmaydi. Ish ustaxonada quritish kamerasi, elektr asbob va og‘ir taxtalar bilan faqat o‘qituvchi yoki usta nazoratida bajariladi.

Namunalar
Namuna to‘liq quritilganda 40 g bo‘ldi, quritishdan oldin 50 g edi. Undagi suv 10 g, namlik 10 : 40 × 100 = 25 %.
Stul oyoqlari uchun qattiq yoki juda qattiq yog‘och (masalan, yong‘oq) tanlanadi, chunki stul odam og‘irligini ko‘taradi.
Sinfda faoliyat

Yog‘och namunalarini tekshirish (o‘qituvchi bilan): sinf stol ustidagi 4–5 xil yog‘och bo‘lagini ko‘radi, rangi, og‘irligi va tolalarini yozadi. Qattiqlikni tirnoq bilan yengil bosib solishtiradi; bo‘laklar tutqichli qo‘lqop bilan ushlanadi, qirralarida tikan bo‘lishi mumkin.

Mashq
1
Quruq yog‘ochning o‘rtacha tarkibida qancha foiz uglerod bor?
2
Terak va nok qaysi qattiqlik guruhlariga kiradi?
3
Namuna 60 g, quritilgach 50 g bo‘ldi. Namligi necha foiz? (formula: suv massasi : quruq massa × 100)
4
Nega taxtalar g‘aramida yerga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘yilmay, balandligi kamida 50 sm taglikka taxlanadi?