☰ Mundarija · Texnologiya

Xalq hunari, voronka va qirg‘ich

Darslar 23–25 · 3 ta dars · Mehnat ta’limi (Texnologiya), umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2016/2017 (mualliflar nomlari matnda ko‘rsatilmagan)
24

Texnologik xarita tuzish va buyum tayyorlash: voronka

Darslik: 81–83-betlar
MaqsadTexnologik jarayon, operatsiya va o‘tish tushunchalarini va voronka kabi buyum uchun texnologik xarita tuzishni bilish.
Yangi so‘zlar
texnologik jarayon · technological processo‘tish · pass (step of an operation)yoyilma · development (flat pattern)zagotovka · blank
Tushuntirish

Texnologik jarayon – zagotovkani tayyor buyumga aylantiradigan ishlab chiqarish jarayonining qismi. U operatsiyalarga bo‘linadi; operatsiya bir ish joyida, asbobni almashtirmasdan bajariladigan tugal ish, masalan, qirqish, egovlash, parmalash yoki parchinlash. Operatsiya o‘z navbatida asbob va ishlanadigan sirt o‘zgarmaydigan o‘tishlarga ajraladi. Texnologik xaritada operatsiya va o‘tishlar nomi, ishlov eskizi, asboblar va moslamalar ko‘rsatiladi. Voronka yasash uchun avval konus yoyilmasi chiziladi: u doira sektoridir, sektor radiusi konusning yasovchisi uzunligiga teng, sektor markaz burchagi φ = 180° × D : L, bunda D – konus asosining diametri, L – yasovchi uzunligi. Operatsiyalar tartibi: tunukani tekshirish va to‘g‘rilash; yoyilmani chizish; metall qaychi bilan qirqish; qirralarini egovlab silliqlash; konusga bukish; chokni mahkamlash. Chokni kavsharlash yoki parchinlashni o‘qituvchi yoki usta bajaradi. Qirqilgan tunuka qirralari juda o‘tkir, shuning uchun qo‘lqop kiyiladi va ish usta nazorati ostida bajariladi. Voronka suyuqlikni tor idishga quyish uchun xizmat qiladi; oziq-ovqat uchun faqat shu maqsadga mo‘ljallangan, toza metalldan yasalgan voronka ishlatiladi.

Namunalar
D = 10 sm, L = 12 sm bo‘lsa, φ = 180 × 10 : 12 = 150°.
«Qirqish» operatsiyasi o‘tishlarga bo‘linadi: to‘g‘ri chiziq bo‘ylab qirqish, egri chiziq bo‘ylab qirqish.
Sinfda faoliyat

Voronka yoyilmasi: qog‘ozda D = 8 sm va L = 10 sm li konus yoyilmasini hisoblab (φ = 180 × 8 : 10), transportir va sirkul bilan chizing, qaychi bilan kesib konusga aylantiring va tuzilgan voronkani skotch bilan mahkamlang.

Mashq
1
Texnologik operatsiya nima?
2
Konus yoyilmasi qanday shakl?
3
D = 6 sm va L = 9 sm bo‘lsa, sektor burchagi φ = 180 × 6 : 9 necha gradus?
4
Nega voronkaning chokini kavsharlashni usta bajaradi?