☰ Mundarija · Texnologiya

Konussimon va fasonli detallar

Darslar 11–12 · 2 ta dars · Mehnat ta’limi (Texnologiya), umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2016/2017 (mualliflar nomlari matnda ko‘rsatilmagan)
11

Silindrsimon, konussimon va fasonli sirtli detallar

Darslik: 35–38-betlar
MaqsadSilindrsimon, konussimon va fasonli sirtli detallarni yo‘nish va tekshirish usullarini bilish.
Yangi so‘zlar
konussimon sirt · conical surfacefasonli sirt · shaped (profiled) surfaceandaza · template (gauge)pog‘onali sirt · stepped surface
Tushuntirish

Tokarlik stanogida avval zagotovka silindr shakliga keltiriladi, so‘ng undan konus yoki shakldor sirtlar hosil qilinadi. Konusli sirtni yo‘nish silindrikdan keskichning surilish yo‘nalishi bilan farq qiladi: keskich markazlar chizig‘iga parallel emas, ma’lum burchak ostida suriladi. Qiyalik burchagi chizmada ko‘rsatiladi. Shakldor yuzalar, ya’ni sferik, konussimon va silindrik qismlar birikmasidan iborat uzun (200–350 mm) sirtlar maxsus andaza keskichlar bilan ishlanadi; bunda tayyor sirt keskich profilini aynan takrorlaydi. Maktab ustaxonasida shu usulda asbob dastalari, to‘qmoqlar va kichik mebel oyoqlari kabi detallar yo‘niladi. Rejalash qalam yoki sirkul bilan bajariladi; qalamda belgilaganda o‘lchamlar masshtabli chizg‘ichdan ko‘chiriladi. Tik bo‘yinlar, pog‘onali sirtlar, to‘g‘ri burchakli o‘yiqlar va botiq yuzalar reja bo‘yicha hosil qilinadi, o‘yiq chuqurligi shtangensirkul yoki kronsirkul bilan o‘lchanadi. Tayyor sirt andaza bilan tekshiriladi va jilvirlanadi. Barcha yo‘nish ishlari tokarlik stanogida faqat o‘qituvchi ruxsati bilan bajariladi; o‘lchash, andaza qo‘yish va jilvirlash stanok to‘liq to‘xtatilgandan so‘ng amalga oshiriladi.

Namunalar
Egov dastasi silindr va konus qismlaridan iborat shakldor detal; uning shakli andaza bilan tekshiriladi.
Zagotovka yo‘nilgach ustiga jilvir qog‘oz bosiladi, lekin faqat stanok to‘xtagach; aylanayotgan detalga jilvir tutish xavfli.
Sinfda faoliyat

Sirt turlari: o‘qituvchi tayyor detallar surati (to‘qmoq, dasta, oyoqcha) ko‘rsatadi; o‘quvchilar har birida silindr, konus, shar, pog‘ona, o‘yiq qismlarini rangli qalamlarda belgilaydi. Haqiqiy tokarlik ishi bajarilmaydi, faqat chizma ustida mashq qilinadi.

Mashq
1
Konusli sirtni yo‘nishda keskich qanday suriladi?
2
Shakldor sirt qanday asbob bilan ishlanadi?
3
Tayyor shakldor sirtni nima bilan tekshiramiz?
4
Nima uchun jilvirlash stanok to‘xtagach bajariladi?